Các hành động
Bà tỷ phú về thăm quê
Bi hài kịch của FRIEDRICH DÜRRENMATT, do Lê Chu Cầu dịch từ nguyên bản tiếng Đức.
FRIEDRICH DÜRRENMATT
BÀ TỶ
PHÚ VỀ THĂM QUÊ
Bi hài kịch
LÊ CHU CẦU dịch
Nguyên bản tiếng Đức
‚Der
Besuch der alten Dame’
Ấn bản đầu tiên 1955
Bản sửa đổi 1980, NXB Diogenes, Zurich, 1985.
Nhân vật
Khách đến Guellen:
Bà Claire Zachanassian, nhũ
danh
Waescher (tỷ phú)
Các ông chồng thứ
7,8,9
Người hầu
Toby và Roby (lực lưỡng, bậm
trợn, nhai
kẹo cao su)
Koby và Loby (hai
ông
già mù)
Người của Guellen:
Ông Ill
Vợ ông Ill
Con trai ông Ill
Con gái ông Ill
Thị trưởng
Mục sư
Bác sĩ
Thầy giáo
Cảnh sát
Các người thứ 1,2,3,4
(dân)
Họa sĩ
Bà khách 1
Bà khách 2
Cô gái tên
Luise
Các vai khác:
Người trưởng ga
Người trưởng tầu
Người soát vé
Viên chức tịch biên
Vai những kẻ phiền nhiễu 1:
Nhà báo 1
Nhà báo 2
Phóng viên truyền
thanh
Người quay phim
Khung cảnh: thị trấn Guellen
Thời gian: hiện tại
Nghỉ sau màn II
MÀN I
Có tiếng chuông nhà ga trước khi mở màn, cho thấy hàng chữ: Guellen. Hiển nhiên đó là tên của cái thị trấn nhỏ tiêu điều - qua đôi nét phác họa - dùng làm phông sân khấu. Nhà ga trông xập xệ; có gióng chắn hay không tùy vở kịch diễn ở nước nào; trên tường dán tấm lịch trình giờ xe đã rách mất một nửa; một bộ ghi rỉ sét; một cái cửa đề mấy chữ ‚Cấm vào’. Ở giữa sân khấu là con đường lở lói – cũng chỉ qua đôi nét phác họa - mang tên ‚Đường nhà ga’. Phía trái là một nhà vệ sinh, trơ trụi, lợp ngói, tường không cửa sổ nham nhở những tấm bích chương rách nát. Tấm biển bên trái đề chữ ‚Nữ’, bên phải chữ ‚Nam’. Cảnh vật tắm mình trong nắng thu. Bốn người đàn ông ngồi trên chiếc ghế dài trước nhà vệ sinh. Người thứ năm, cũng nhếch nhác không thể tả được như bốn người kia, đang viết một tấm biểu ngữ bằng sơn đỏ: ‚Chào mừng Klaeri’, hẳn để chuẩn bị cho một đám rước. Tiếng xe lửa tốc hành ầm ầm chạy vụt qua. Người trưởng ga chào theo kiểu nhà binh. Bốn người đàn ông trên ghế quay đầu từ trái sang phải, chủ ý cho thấy họ nhìn theo chuyến xe lửa.
Người thứ nhất: Chuyến ‚Gudrun’ 2 chạy tuyến Hamburg – Neapel 3.
Người thứ hai: 11 giờ 27 phút là chuyến ‚Roland tên bắn’ chạy tuyến Venedig -Stockholm 4.
Người thứ ba: Chúng mình chỉ còn lại cái trò tiêu khiển duy nhất là nhìn theo tầu chạy qua đây.
Người thứ tư: Cách đây năm năm các chuyến ‚Gudrun’ và ‚Roland tên bắn’ còn ngừng lại ở Guellen; cả các chuyến ‚Diplomat’ và ‚Lorelei’ nữa. Toàn những chuyến tốc hành có tầm cỡ.
Người thứ nhất: Tầm cỡ thế giới nữa là khác.
Tiếng chuông lại gióng lên .
Người thứ hai: Bây giờ thì ngay cả tầu chợ cũng chẳng ngừng lại. Chỉ còn hai chuyến từ Kaffigen và chuyến 1 giờ 13 phút từ Kalberstadt.
Người thứ ba: Suy sụp hết rồi.
Người thứ tư: Các xưởng máy của hãng Wagner đổ nát cả.
Người thứ nhất: Hãng Bockmann phá sản.
Người thứ hai: Hãng luyện kim ‚Chỗ đứng dưới ánh mặt trời’ 5 bị xóa sổ.
Người thứ ba: Sống nhờ trợ cấp thất nghiệp.
Người thứ tư: Nhờ vào cơm cháo của các cơ quan từ thiện.
Người thứ nhất: Thế mà là sống ư?
Người thứ hai: Sống vất vưởng.
Người thứ ba: Ngắc ngoải chờ chết.
Người thứ tư: Hết cả thành phố.
Có tiếng xe lửa. Trưởng ga chào theo kiểu nhà binh. Bốn người kia quay đầu từ phải sang trái, dõi theo chuyến tầu.
Người thứ tư: Chuyến ‚Diplomat’.
Người thứ ba: Nơi đây từng là một thành phố văn hoá.
Người thứ hai: Một trong những thành phố văn hóa đầu tiên trong cả nước.
Người thứ nhất: Của cả châu Âu nữa chứ.
Người thứ tư: Goethe 6 đã trọ ở đây, trong khách sạn ‚Thánh tông đồ vàng’.
Người thứ ba: Brahms 7 đã soạn tác phẩm tứ tấu của mình cũng chính tại đây.
Tiếng chuông.
Người thứ hai: Và Berthold Schwarz 8 đã phát minh ra thuốc súng.
Họa sĩ: Còn tôi đã tốt nghiệp xuất sắc Ecole des Beaux Arts 9, thế mà bây giờ làm gì? Đi khắc chữ!
Người thứ hai: Bà tỷ phú về đây là đúng lúc lắm rồi. Hình như bà đã hiến cho thành phố Kalberstadt cả một nhà thương đấy.
Người thứ ba: Bà hiến cho Kaffigen một nhà trẻ và cho thủ đô một ngôi nhà thờ 10.
Họa sĩ: Và đã đặt lão von Zimt, họa sĩ trường phái tự nhiên, vẽ chân dung.
Người thứ nhất: Bà ấy thiếu gì tiền. Chủ tập đoàn ‚Armenian Oil’ với các hãng ‚Western Railways’, ‚Northern Broadcasting Company’ 11 và khu giải trí ăn chơi ở Bangkok mà.
Có tiếng xe lửa. Một người soát vé 12 xuất hiện phía bên trái, như thể vừa nhẩy từ xe lửa xuống.
Người soát vé dài giọng hô to: Guellen đây!
Người thứ nhất: Chuyến tầu chợ từ Kaffingen.
Từ phía trái một hành khách xuống tầu, đi qua mặt những người ngồi trên ghế dài, vào cửa ghi chữ ‚Nam’.
Người thứ hai: Viên chức phụ trách tịch biên đấy.
Người thứ ba: Ông ta đến tịch biên tài sản của toà thị chính.
Người thứ tư: Về chính trị chúng ta cũng phá sản luôn.
Người trưởng ga giơ cao cần ra hiệu: Tầu chạy!
Thị trưởng, thầy giáo, mục sư và ông Ill - khoảng 65 tuổi - từ phố đi tới. Tất cả đều ăn mặc nhếch nhác.
Thị trưởng: Thượng khách của chúng ta sẽ đến từ Kalberstadt bằng chuyến tầu chợ 1 giờ 13 phút.
Thầy giáo: Đội đồng ca và đoàn thanh niên sẽ hát chào mừng.
Mục sư: Cả chuông báo hỏa hoạn cũng sẽ được gióng lên. Nó vẫn chưa bị tịch biên.
Thị trưởng: Đội nhạc thành phố sẽ thổi kèn và đội thể dục thể thao sẽ biểu diễn tiết mục trồng Kim tự tháp ở quảng trường ‚Chợ lộ thiên’ để chào mừng bà tỷ phú. Sau đó sẽ chiêu đãi bà ở khách sạn ‚Thánh tông đồ vàng’. Tiếc là ngân quĩ không đủ để chiếu sáng nhà thờ lớn và toà thị chính vào buổi tối.
Viên chức tịch biên từ nhà vệ sinh ra: Xin thân ái chào ông thị trưởng.
Thị trưởng: Ông đến đây có việc gì thế, ông Glutz?
Viên chức tịch biên: Ông thị trưởng biết rồi mà. Tôi phải thi hành một trọng trách. Ông cứ thử tịch biên cả một thành phố thì biết ngay.
Thị trưởng: Ngoài một máy chữ cổ lỗ sĩ, ông sẽ chẳng tìm thấy gì trong toà thị chính đâu.
Viên chức tịch biên: Ông thị trưởng quên mất Nhà bảo tàng của Guellen rồi.
Thị trưởng: Nhà bảo tàng đã bán qua Mỹ cách đây 3 năm rồi. Ngân quỹ sạch trơn. Chẳng ai đóng thuế cả.
Viên chức tịch biên: Thế thì phải điều tra xem tại sao cả nước ăn nên làm ra mà riêng Guellen với hãng luyện kim ‚Chỗ đứng dưới ánh mặt trời’ lại phá sản.
Thị trưởng: Đấy cũng là một vấn nạn về kinh tế cho chính chúng tôi.
Người thứ nhất: Bọn Tam Điểm 13 sắp đặt trước hết cả.
Người thứ hai: Do bọn Do Thái âm mưu đấy.
Người thứ ba: Đám đại tài phiệt dấu mặt đấy.
Người thứ tư: Vì bọn Cộng sản quốc tế giật dây đấy.
Tiếng chuông.
Viên chức tịch biên: Thế nào tôi cũng sẽ tìm được thôi. Mắt tôi chẳng khác mắt chim bồ cắt đâu. Bây giờ tôi hãy kiểm tra ngân quĩ thành phố trước đã. Đi ra.
Thi trưởng: Thà hắn lột của mình ngay bây giờ hơn là để đến sau chuyến viếng thăm của bà tỷ phú.
Họa sĩ kẻ xong hàng chữ.
Ill: Thế này thì không được đâu, ông thị trưởng ạ. Câu viết kia quá sức thân mật. Phải viết ‚Chào mừng bà Claire Zachanassian’ mới đúng.
Người thứ nhất: Nhưng bà ấy tên là Klaeri mà.
Người thứ hai: Bà Klaeri Waescher.
Người thứ ba: Sinh trưởng ở đây.
Người thứ tư: Sinh thời ông bố hành nghề thấu khoán.
Họa sĩ: Thế thì tôi cứ viết ‚Chào mừng bà Claire Zachanassian’ ở mặt sau. Nếu thấy bà tỷ phú cảm động thì mình vẫn còn kịp xoay mặt kia lại.
Người thứ hai: Giờ là chuyến ‚Người buôn chứng khoán’ chạy tuyến Zuerich 14 - Hamburg.
Chuyến tầu tốc hành chạy từ phải sang trái.
Người thứ ba: Luôn luôn đúng giờ. Chỉnh đồng hồ theo nó được đấy.
Người thứ tư: Xin lỗi, ở đây còn ai có nổi đồng hồ chứ?
Thị trưởng: Các ông ạ, bà tỷ phú là hy vọng duy nhất của chúng ta.
Mục sư: Ngoài Chúa ra.
Thị trưởng: Vâng, ngoài Chúa.
Thầy giáo: Nhưng Chúa không đóng thuế.
Họa sĩ: Chúa bỏ quên chúng ta rồi.
Người thứ tư phun nước bọt.
Thị trưởng: Ông Ill là bạn cũ của bà ấy, thành thử mọi sự trông cậy ở ông cả đấy.
Mục sư: Hồi ấy ông và bà ta đi mỗi người một ngả. Tôi có nghe một câu chuyện đồn vu vơ. Ông có gì để thú thật với mục sư của ông không đấy?
Ill: Hồi ấy chúng tôi thân nhau nhất, trẻ trung và sôi nổi. Các ông ạ, bề gì bốn mươi lăm năm trước tôi cũng là một gã trai. Còn Klara thì tôi vẫn như luôn thấy nàng soi đèn cho tôi trong nhà kho của Peter hay là đi chân trần trong khu rừng Konradsweiler phủ đầy lá và rêu. Tóc đỏ bay bay trong gió, thân hình mảnh dẻ, mềm mại, đẹp một cách phù thủy. Cuộc đời đã chia cắt chúng tôi. Chính cuộc đời đã gây ra nông nỗi.
Thị trưởng: Tôi cần vài chi tiết về bà Zachanassian cho diễn từ chào mừng trong buổi chiêu đãi ở quán ‚Thánh tông đồ vàng’. Ông rút túi ra một quyển sổ nhỏ.
Thầy giáo: Tôi đã lục tìm trong các học bạ cũ của trường. Đáng tiếc phải nói rằng điểm của Klara Waescher rất là kém. Hạnh kiểm cũng thế. Chỉ có môn ‚Thảo mộc và động vật học’ là tạm được.
Thị trưởng ghi chép: Hay lắm. Tạm được trong môn ‚Thảo mộc và động vật học’. Hay lắm.
Ill: Để tôi giúp thêm ý cho ông thị trưởng. Klara yêu công bằng. Yêu hết mực, nên có lần thấy một người sống lang thang bị cảnh sát điệu đi nàng đã ném đá vào cảnh sát.
Thị trưởng: Yêu công bằng. Không dở. Sẽ có tác dụng. Nhưng mà tốt hơn ta nên lờ đi cái chuyện ném đá vào cảnh sát kia.
Ill: Nàng còn hay làm việc từ thiện nữa. Nàng chia cho người khác cái gì mình có. Đã từng lấy trộm khoai tây đem cho một bà góa nghèo.
Thị trưởng: Hay làm việc từ thiện. Điều này tôi nhất định phải nêu ra thôi, các ông ạ. Quan trọng lắm đấy. Có ai nhớ ra ngôi nhà nào ông thân của bà ấy đã xây cất không? Sẽ làm cho diễn từ hay thêm.
Họa sĩ: Chẳng ai nhớ cả.
Người thứ nhất: Ông ta say sưa tối ngày thì phải.
Ngưòi thứ hai: Bà vợ đã bỏ ông ấy.
Người thứ ba: Ông ấy chết trong nhà thương điên.
Người thứ tư phun nước bọt.
Thị trưởng gấp sổ lại: Phần tôi coi như đã chuẩn bị xong. Còn lại thì ông Ill phải lo đấy.
Ill: Tôi biết. Bà Zachanassian phải xùy bạc triệu ra.
Thị trưởng: Bạc triệu. Đúng như thế.
Thầy giáo: Với chúng ta thì một vườn trẻ không bõ bèn gì.
Thị trưởng: Ông Ill thân mến ạ, từ lâu nay ông là nhân vật được ưa mến nhất ở đất Guellen này. Sang Xuân tôi sẽ từ chức. Tôi đã tiếp xúc với phe đối lập rồi và chúng tôi nhất trí đề cử ông kế nhiệm tôi.
Ill: Ấy chết, ông thị trưởng!
Thầy giáo: Tôi xác nhận điều ông thị trưởng vừa nói.
Ill: Các ông ạ, vào việc chính thôi. Trước hết tôi sẽ nói với Klara về tình trạng khốn quẫn của chúng ta.
Mục sư: Nhưng cẩn thận... phải khéo léo đấy.
Ill: Mình phải khôn khéo mới được, phải đánh đúng tâm lý. Chỉ một sơ hở trong việc đón tiếp ở nhà ga cũng đủ làm hỏng hết. Chỉ với ban nhạc thành phố và đội đồng ca thì không đủ đâu.
Thị trưởng: Ông Ill có lý. Vả lại đấy là giây phút quan trọng. Bà Zachanassian đặt chân lên mảnh đất quê hương, trở về chốn cũ; bà xúc động trào nước mắt nhìn cảnh cũ, người xưa. Tất nhiên tôi sẽ không chỉ mặc có áo sơ-mi như lúc này mà đóng bộ lễ phục đen, mũ hình trụ15 đứng cạnh vợ; phía trước là hai đứa cháu mặc toàn trắng, có cài hoa hồng. Lậy Chúa, mong sao mọi chuyện đâu vào đấy cả.
Có tiếng chuông rung.
Người thứ nhất: Chuyến ‚Roland tên bắn’.
Người thứ hai: 11 giờ 27 phút, chạy tuyến Venedig – Stockholm.
Mục sư: 11 giờ 27 phút! Ta còn ngót hai giờ nữa để sửa soạn y phục chỉnh tề như cho ngày chủ nhật 16.
Thị trưởng: Tấm biểu ngữ ‚Chào mừng bà Claire Zachanassian’ do hai ông Kuehn và Hauser – ông chỉ vào người thứ tư – giương lên cao. Những người khác cầm mũ vẫy chào là hay nhất. Nhưng làm ơn nhớ hộ rằng đừng có reo hò như năm ngoái đón đoàn đại biểu chính phủ đấy nhé. Chẳng gây được ấn tượng nào cả cho nên đến nay chúng ta vẫn chưa nhận được trợ cấp. Tỏ vẻ hân hoan quá mức thì không đúng chỗ, mà phải sâu lắng đến nỗi nghẹn ngào, đồng cảm với người con tìm thấy lại của quê hương. Hãy tỏ ra tự nhiên, thắm thiết. Nhưng sự tổ chức phải nhịp nhàng ăn khớp. Tiếng chuông cứu hỏa phải gióng lên ngay sau đội đồng ca. Trước hết cần lưu ý rằng...
Tiếng ầm ầm của xe lửa đang trờ tới khiến không ai nghe ra thị trưởng nói gì. Tiếng phanh rít trên đường sắt. Mọi người sửng sốt ra mặt. Năm người ngồi trên ghế đứng bật cả dậy.
Họa sĩ: Chuyến tầu tốc hành...
Người thứ nhất: Ngừng ...
Người thứ hai: Ở Guellen!
Người thứ ba: Ở cái xó xỉnh nghèo xơ xác...
Người thứ tư: Tồi tàn nhất...
Người thứ nhất: Mạt hạng nhất trên tuyến Venedig – Stockholm!
Người trưởng ga: Thế là quy luật tự nhiên hết hiệu lực 17. Chuyến tầu ‚Roland tên bắn’ lẽ ra phải xuất hiện ở khúc quanh Leuthenau, chạy vụt qua đây rồi biến thành một chấm mờ, trước khi mất dạng ở thung lũng sông Pueckenried.
Từ bên phải sân khấu bà Claire Zachanassian đi tới. Sáu mươi hai tuổi, tóc hung, cổ đeo vòng ngọc trai, tay đeo vòng vàng to tướng, diêm dúa một cách kỳ quặc. Nhưng chính vì thế lại ra dáng một mệnh phụ lịch lãm, dáng yểu điệu khác thường, dù lố lăng kệch cỡm. Theo sau bà là Boby, người hầu khoảng tám mươi tuổi, keo kính đen và ông chồng thứ bẩy (cao, gầy, râu mép đen) với bộ đồ nghề câu cá. Người trưởng tầu đội mũ đỏ, túi xách đỏ chạy theo với vẻ nóng nẩy.
Claire Zachanassian: Tôi đang ở Guellen phải không?
Người trưởng tầu: Madame 18, có phải bà vừa kéo thắng khẩn cấp 19 không?
Claire Zachanassian: Lúc nào tôi cũng kéo thắng khẩn cấp cả.
Người trưởng tầu: Tôi cực lực phản đối. Ở đất nước này không ai được phép kéo thắng đó, kể cả gặp lúc khẩn cấp. Nguyên tắc hàng đầu là bảo đảm tầu chạy đúng lịch trình. Yêu cầu bà hãy giải thích về hành động của mình.
Claire Zachanassian: Tôi đang ở Guellen thật rồi, Moby mình ơi. Tôi đã nhận ra cái xó xỉnh buồn tẻ này. Đàng kia là cánh rừng Konradsweiler với con suối mà mình có thể câu cá hương, cá măng; còn bên phải là cái mái nhà kho của Peter.
Ill như chợt tỉnh: Klara.
Thầy giáo: Bà Zachanassian.
Mọi người: Bà Zachanassian.
Thầy giáo: Đội đồng ca và đoàn thanh niên đâu đã kịp chuẩn bị sẵn sàng.
Thị trưởng: Đội thể dục thể thao và đội cứu hỏa cũng thế!
Mục sư: Thầy phụ tế cũng vậy!
Thị trưởng: Tôi chưa có áo vét, chết thật; không cả mũ hình trụ và mấy đứa cháu!
Người thứ nhất: Bà Klaeri Waescher! Bà Klaeri Waescher! Nhỏm dậy, vọt về hướng thị trấn.
Thị trưởng gọi vói theo: Nhớ báo cho vợ tôi biết nhé!
Người trưởng tầu: Nhân danh ban giám đốc đường sắt, tôi yêu cầu được giải thích. Đây không phải là chuyện đùa.
Claire Zachanassian: Ông thật ngờ nghệch. Tôi muốn viếng thăm thành phố này. Chả lẽ tôi phải nhẩy từ chuyến tầu tốc hành của ông xuống à?
Người trưởng tầu: Madame, nếu bà muốn ghé thăm Guellen thì bà có thể lấy chuyến tầu chợ 12 giờ 40 phút từ Kalberstadt, như mọi người. Tầu sẽ đến Guellen lúc 1 giờ 13 phút.
Claire Zachanassian: Chuyến tầu chợ dừng ở Loken, Brunnhuebel, Beisenbach và Leuthenau ấy à? Chẳng lẽ ông bắt tôi đi chuyến tầu cà rịch cà tang mất nửa tiếng qua vùng đó hay sao?
Người trưởng tầu: Madame, bà sẽ phải trả giá đắt về chuyện này.
Claire Zachanassian: Boby, đưa ông ta một nghìn!
Mọi người lẩm bẩm: Một nghìn.
Người hầu đưa cho người trưởng tầu một nghìn.
Người trưởng tầu sửng sốt: Madame!
Claire Zachanassian: Và ba nghìn cho Quĩ cứu trợ các góa phụ nhân viên hỏa xa.
Mọi người lẩm bẩm: Ba nghìn.
Người trưởng tầu nhận của người hầu ba nghìn.
Người trưởng tầu bối rối: Madame, không có Quĩ nào như thế cả.
Claire Zachanassian: Thì ông cứ việc thành lập nó đi.
Ông trưởng họ đạo thì thầm vào tai người trưởng tầu.
Người trưởng tầu sửng sốt: Hoá ra bà Claire Zachanassian đấy ư? Xin bà thứ lỗi. Thế này thì tất nhiên mọi sự sẽ khác hẳn. Giá mà biết trước thì đương nhiên chúng tôi đã cho tầu ngừng ở Guellen. Xin hoàn lại bà số tiền bốn nghìn. Lậy Chúa.
Mọi người lẩm bẩm: Bốn nghìn.
Claire Zachanassian: Ông hãy giữ lấy; có là bao.
Mọi người lẩm bẩm: Giữ lấy.
Người trưởng tầu: Bà có muốn rằng chuyến ‚Roland tên bắn’ đợi cho đến khi bà thăm viếng Guellen xong không ạ? Ban giám đốc đường sắt hẳn sẽ hân hoan cho phép chúng tôi làm thế. Cổng nhà thờ lớn nghe nói rất đáng xem. Kiến trúc kiểu Gô-tích với hình tượng về Ngày phán xét cuối cùng.
Claire Zachanassian: Ông cứ việc cho phóng tầu đi thôi.
Ông chồng thứ bẩy rên rỉ: Nhưng mà còn các nhà báo, Mausi 20. Họ chưa xuống tầu mà. Các phóng viên chưa biết gì hết và vẫn còn dùng bữa trong toa ăn phía đầu tầu.
Claire Zachanssian: Cứ để họ tiếp tục ăn, Moby ạ. Tạm thời tôi chưa cần đến nhà báo ở Guellen. Rồi họ cũng sẽ đến thôi mà.
Trong lúc đó người thứ hai đã đem áo vét lại cho thị trưởng. Ông ta trịnh trọng tiến về phía bà Claire Zachanassian. Người họa sĩ và người thứ tư giơ cao tấm biểu ngữ viết dang dở hàng chữ‚Chào mừng bà Claire Zachanassi...’.
Người trưởng ga giơ cao cần ra hiệu: Tầu chạy đây!
Người trưởng tầu: Mong bà đừng phàn nàn với Ban giám đốc đường sắt. Chỉ là hiểu lầm thôi ạ.
Tầu chuyển bánh. Người trưởng tầu nhẩy lên theo.
Thị trưởng: Kính thưa bà. Với tư cách thị trưởng Guellen tôi lấy làm vinh hạnh được kính chào bà, người con của quê nhà ...
Ông thị trưởng vẫn tiếp tục nói trong khi tầu chuyển bánh khiến không ai hiểu được ông nói những gì.
Claire Zachanassian: Tôi cám ơn ông thị trưởng về bài diễn từ rất hay ho.
Bà tiến lại phía ông Ill đang có vẻ lúng túng đi lại đón bà.
Ill: Klara.
Claire Zachanassian: Alfred.
Ill: Bà 21 về đây thật là quí hóa.
Claire Zachanassian: Tôi vẫn nuôi ý định này hoài đấy chứ, suốt cả một đời, kể từ ngày tôi rời khỏi Guellen.
Ill hơi mất tự tin: Quí hóa quá.
Claire Zachanassian: Ông cũng có nghĩ đến tôi chứ?
Ill: Dĩ nhiên rồi. Nghĩ hoài hoài ấy chứ. Bà biết mà.
Claire Zachanassian: Những ngày xưa kia khi mình gần nhau thật đẹp.
Ill hãnh diện: Đúng thế. Nói với thầy giáo Thầy giáo thấy tôi nắm được huyệt bà ấy chưa!
Claire Zachanassian: Hãy gọi tôi như ngày trước ông vẫn thường gọi.
Ill: Con mèo rừng nhỏ bé của tôi.
Claire Zachanassian gừ gừ như một con mèo già: Sao nữa?
Ill: Cô nàng phù thuỷ bé bỏng của tôi.
Claire Zachanassian: Còn tôi gọi ông là ‚con báo đen của tôi’.
Ill: Tôi vẫn là con báo đen đấy chứ.
Claire Zachanassian: Tầm bậy. Ông đã phì ra rồi, tóc đã bạc, lại nát rượu nữa.
Ill: Còn bà thì vẫn như xưa, cô bé phù thuỷ ạ.
Claire Zachanassian: Làm gì có. Tôi cũng già và đẫy đà ra rồi. Chân trái lại bị cụt mất do một tai nạn xe hơi. Thành ra tôi chỉ còn đi xe lửa tốc hành thôi. Nhưng mà họ chế cái chân giả thật tuyệt, ông có thấy không? Bà vén váy lên, chìa cái chân trái. Vẫn đi lại dễ dàng.
Ill lau mồ hôi: Bà không nói thì tôi không nhận ra đấy, mèo rừng ạ.
Claire Zachanassian: Ông Alfred, tôi được phép giới thiệu với ông người chồng thứ bẩy của tôi chứ? Nhà tôi là chủ nhân của nhiều đồn điền thuốc lá. Chúng tôi sống rất hạnh phúc.
Ill: Được chứ.
Claire zachanassian: Moby, mình lại đây cúi chào đi. Đúng ra nhà tôi tên là Pedro cơ, nhưng Moby nghe hay hơn. Nó hợp với cái tên Boby của tay người hầu. Hắn theo hầu mình suốt một đời nên ngay cả tên các ông chồng cũng phải sửa theo cho hợp.
Người chồng thứ bẩy cúi chào.
Claire Zachanassian: Moby, trông ông này với bộ ria mép đen có dễ mến không? Mình nghĩ đi.
Người chồng thứ bẩy ra dáng ngẫm nghĩ.
Claire Zachanassian: Nghĩ kỹ vào.
Người chồng thứ bẩy có vẻ suy nghĩ rất lung.
Claire Zachanassian: Kỹ hơn nữa.
Người chồng thứ bẩy: Nhưng mà Mausi, tôi không thể nào ngẫm nghĩ kỹ hơn được nữa.
Claire Zachanassian: Dĩ nhiên là được. Cứ thử xem.
Người chồng thứ bẩy càng tỏ ra suy nghĩ kỹ hơn nữa.
Có tiếng chuông ngân vang.
Claire Zachanassian: Thấy chưa, được mà. Alfred này, trông nhà tôi có vẻ ma quái nhỉ. Cứ như một người Ba Tây, nhưng mà không phải. Nhà tôi là người Hy lạp theo đạo Cơ đốc chính thống. Ông bố là người Nga. Một linh mục Cơ đốc chính thống đã làm lễ cưới cho chúng tôi. Thế mới hay chứ. Bây giờ tôi muốn đi một vòng thăm thú Guellen. Bà dùng thứ kính một tròng 22 có cẩn đá quí ngắm nhìn nhà vệ sinh ở phía bên trái. Nhà vệ sinh này do bố tôi xây đấy, Moby ạ. Xây rất tốt, đâu vào đấy. Hồi nhỏ tôi ngồi hàng giờ trên mái, nhổ nước bọt xuống, nhưng chỉ nhổ vào đàn ông thôi.
Đội đồng ca và đoàn thanh niên đã tề tựu trước phông. Thầy giáo đội mũ hình trụ tiến ra.
Thầy giáo: Kính thưa bà, với tư cách hiệu trưởng trường trung học Guellen và là người yêu nàng tiên âm nhạc, cho phép tôi được chào mừng bà bằng một bài dân ca mộc mạc do đội đồng ca và đoàn thanh niên trình diễn.
Claire Zachanassian: Bắt đầu bài dân ca mộc mạc của ông đi, thầy giáo ạ.
Thầy giáo gõ âm thoa, phát ra thanh âm chuẩn rồi đội đồng ca và đoàn thanh niên trịnh trọng cất tiếng hát. Ngay chính lúc đó một chuyến tầu chạy từ phía trái lại. Người trưởng ga chào theo kiểu nhà binh. Đội đồng ca phải gào lên kẻo bị tiếng xe lửa át mất, còn thầy giáo thì tỏ ra tuyệt vọng. Rồi chuyến tầu đi qua.
Thị trưởng thiểu não: Chuông cứu hỏa đâu rồi, gióng chuông cứu hỏa ngay đi!
Claire Zachanassian: Hát hay lắm. Nhất là cái cậu tóc vàng có yết hầu to đứng ngoài cùng phía trái hát giọng nam trầm thật độc đáo.
Một viên cảnh sát len qua đội đồng ca, tiến lại đứng nghiêm chào bà Claire Zachanassian.
Viên cảnh sát: Kính thưa bà, cảnh sát viên Hahncke sẵn sàng tuân lệnh.
Claire Zachanassian nhìn viên cảnh sát: Cám ơn. Tôi không muốn bắt ai cả. Nhưng có thể Guellen sẽ cần đến ông. Đôi khi ông cũng nhắm một mắt làm ngơ chứ?
Viên cảnh sát: Thưa bà, có chứ ạ. Nếu không làm sao sống ở Guellen được.
Claire Zachanassian: Tốt nhất là ông cứ nhắm cả hai mắt.
Viên cảnh sát đứng ngẩn ra.
Ill cười: Klara có khác! Thật đúng là cô bé phù thuỷ của tôi. Thích chí vỗ đùi.
Thị trưởng lấy cái mũ hình trụ của thầy giáo đội vào đầu rồi dẫn hai đứa cháu sinh đôi, bẩy tuổi, tóc vàng tết bím ra giới thiệu.
Thị trưởng: Thưa bà đây là hai đứa cháu gái của tôi, Hermine và Adolfine. Chỉ còn thiếu nhà tôi thôi. Lau mồ hôi.
Hai đứa bé hơi nhún đầu gối chào 23 và trao tặng bà Zachanassian hoa hồng đỏ.
Claire Zachanassian: Chúc mừng ông thị trưởng có hai cô cháu bé24. Cầm lấy! Bà ấn hoa hồng vào tay viên trưởng ga.
Thị trưởng kín đáo đưa mũ hình trụ cho mục sư. Ông này đội lên đầu.
Thị trưởng: Thưa bà, đây là mục sư của chúng tôi.
Mục sư ngả mũ, cúi chào.
Claire Zachanassian: À, ông mục sư. Ông vẫn thường an ủi người hấp hối chứ?
Mục sư ngạc nhiên: Tôi làm hết sức mình.
Claire Zachanassian: Cả với những kẻ bị kết án tử hình chứ?
Mục sư ngơ ngác: Thưa bà, nước ta đã bỏ án tử hình rồi.
Claire Zachanassian: Có thể người ta sẽ tái lập loại án này đấy.
Mục sư hơi sửng sốt, trả mũ cho thị trưởng. Ông này đội lên đầu. Bác sĩ Nuesslin chen qua đám đông.
Thị trưởng: Thưa, đây là bác sĩ Nuesslin.
Claire Zachanassian: Hân hạnh. Ông cấp giấy khai tử chứ?
Bác sĩ: Giấy khai tử à?
Claire Zachanassian: Khi có người chết.
Bác sĩ: Dạ, cấp chứ ạ.
Claire Zachanassian: Trong tương lai ông sẽ có thêm việc chẩn tim mạch.
Ill cười: Mèo rừng ơi! Bà có lối nói thật khôi hài!
Claire Zachanassian: Bây giờ tôi muốn vào phố đã.
Thị trưởng định đưa tay cho bà khoác 25.
Claire Zachanassian: Ông thị trưởng lẩn thẩn thật thôi! Tôi đâu thể đi bộ cả dặm đường với cái chân giả này được.
Thị trưởng hoảng hồn: Có ngay! Có ngay! Bác sĩ Nuesslin có xe hơi riêng.
Bác sĩ: Một chiếc Mercedes đời 1932, thưa bà.
Claire Zachanassian: Không cần đâu. Từ ngày bị tai nạn tôi toàn ngồi kiệu . Roby, Toby! Đem kiệu lại đây!
Từ phía trái hai gã khổng lồ trông như quỉ sứ, lực lưỡng, miệng nhai kẹo cao su khiêng kiệu chạy lại. Một gã đeo đàn ghi-ta trên lưng.
Claire Zachanassian: Hai tên anh chị ở Manhattan 26 này nằm trong nhà tù Sing-Sing 27 chờ ngày lên ghế điện. Tôi xin tha cho chúng, để dùng vào việc khiêng kiệu. Cứ mỗi tên tôi phải nộp một triệu đô-la. Cái kiệu là quà tặng của tổng thống Pháp, lấy từ viện bảo tàng Louvre 28. Ông này rất vui tính, trông giống y như hình trên báo. Kiệu ta vào phố, Roby, Toby!
Hai gã khiêng kiệu: Yes, Mam 29.
Claire Zachanassian: Nhưng trước hết đến nhà kho của Peter, rồi rừng Konradsweiler đã. Ta muốn cùng với Alfred thăm lại những nơi hai ta tình tự ngày xưa. Trong khi đó hãy đem hành lý và cỗ quan tài vào khách sạn ‚Thánh tông đồ vàng’ cho ta.
Thị trưởng sửng sốt: Quan tài?
Claire Zachanassian: Tôi đem theo một cái. Có thể tôi sẽ phải cần đến. Đi, Roby Toby.
Hai gã khổng lồ nhai kẹo cao su kiệu Claire Zachanassian vào phố. Thị trưởng ra hiệu, thế là mọi người lớn tiếng hoan hô nhưng xìu ngay khi thấy hai gia nhân khiêng vào một cái quan tài đen đắt tiền. Ngay lúc đó tiếng chuông cứu hỏa – chưa bị tịch biên – gióng lên.
Thị trưởng: Chuông cứu hỏa! Có thế chứ!
Dân Guellen đi theo cỗ quan tài. Theo sau là các hầu gái của bà Claire Zachanassian. Cơ man hòm xiểng hành lý được người Guellen khuân vác. Viên cảnh sát lo điều khiển giao thông, rồi định theo chân đoàn người, nhưng chợt từ phía bên phải có hai ông già lùn, mập, áo quần tề chỉnh, nói giọng thì thào đi tới. Họ vừa đi vừa nắm tay nhau.
Hai ông già: Chúng ta đang ở Guellen. Chúng ta ngửi thấy, chúng ta ngửi thấy mùi không khí thành phố Guellen.
Viên cảnh sát: Mấy người là ai?
Hai ông già: Chúng tôi là người của bà già, chúng tôi là người của bà già. Bà gọi chúng tôi là Koby và Loby.
Viên cảnh sát: Bà Zachanassian trọ ở khách sạn ‚Thánh tông đồ vàng’.
Hai ông già vui vẻ: Chúng tôi mù, chúng tôi mù.
Viên cảnh sát: Mù ư? Vậy để tôi dẫn hai người đến đó.
Hai ông già: Cám ơn ông cảnh sát, cám ơn ông nhiều.
Viên cảnh sát ngạc nhiên: Hai người mù thì làm sao biết được tôi là cảnh sát chứ?
Hai ông già: Qua giọng nói thôi, qua giọng nói thôi. Cảnh sát đều nói cùng một giọng như nhau cả.
Viên cảnh sát nghi hoặc: Hai ông béo lùn này xem ra từng có kinh nghiệm với cảnh sát rồi đấy nhỉ.
Hai ông già sửng sốt: Hai ông à? Hắn tưởng bọn mình là đàn ông!
Viên cảnh sát: Quỉ thần ơi, nếu không phải đàn ông thì mấy người là cái giống gì?
Hai ông già: Rồi sẽ biết thôi mà, rồi sẽ biết thôi mà.
Viên cảnh sát ngơ ngác: Thôi, là gì đi nữa thì ít ra thì mấy người cũng vẫn vui nhộn ra phết.
Hai ông già: Ngày nào cũng được ăn sườn và giăm-bông mà lại.
Viên cảnh sát: Được thế thì cả tôi đây cũng nhẩy nhót. Nào, đưa tay đây. Dân ngoại quốc có kiểu đùa kỳ cục thật. Đi với hai ông già vào phố.
Hai ông già: Đi gặp Boby và Moby, đi gặp Roby và Toby!
Đổi cảnh không cần hạ màn mà kéo khung cảnh nhà ga và nhà vệ sinh lên, cho nằm bềnh bồng bên trên. Cảnh bên trong khách sạn ‚Thánh tông đồ vàng’ hiện ra. Rất nên cho thòng xuống lơ lửng giữa phòng bảng hiệu của quán: hình một thánh tông đồ khả kính dát vàng. Cảnh trí cho thấy sự xa hoa xưa kia giờ đã tàn tạ: tất cả đều cũ kỹ, bụi bặm, rạn nứt, hôi mùi mốc, mối mọt, tường lở nham nhở. Thị trưởng , mục sư và thầy giáo ngồi uống rượu phía trước, bên phải sân khấu, nhìn các hòm đồ lề hành lý được khuân vào mãi không hết.
Thị trưởng: Chỉ toàn là hòm với xiểng.
Mục sư: Phải nói là hàng đống. Hồi nẫy đã khuân vào một cái cũi với con báo đen rồi đấy.
Thị trưởng: Một con dã thú đen thui.
Mục sư: Cái quan tài...
Thị trưởng: ...Được đem vào một phòng dành riêng cho nó.
Thầy giáo: Lạ lùng thật thôi.
Mục sư: Các mệnh phụ lừng danh thế giới đều có tật lạ.
Thị trưởng: Các hầu gái đẹp thật.
Thầy giáo: Bà ta có vẻ định ở đây lâu.
Thị trưởng: Càng hay. Ill nắm được huyệt của bà ấy rồi. Hắn gọi bà ấy là mèo rừng, là cô nàng phù thuỷ và sẽ moi được của bà ấy hàng triệu. Thầy giáo, xin uống mừng sức khoẻ của ông. Uống mừng việc bà Claire Zachanassian chỉnh đốn lại hãng Bockmann.
Thầy giáo: Hãng Wagner nữa.
Thị trưởng: Và hãng luyện kim ‚Chỗ đứng dưới ánh mặt trời’. Nó mà phất lên được thì tất cả cũng phất theo, từ thị xã, trường trung học cho chí phúc lợi công cộng.
Họ cụng ly.
Thầy giáo: Hơn hai mươi năm nay tôi chấm bài tập tiếng La tinh và Hy lạp của học sinh ở Guellen, vậy mà ông thị trưởng ạ, thế nào là lạnh xương sống thì tôi mới được biết có một giờ trước đây thôi. Nhìn bà ấy trong bộ đồ đen bước xuống xe lửa mà tôi rùng mình. Cứ như là nữ thần định mệnh Hy lạp ấy. Nếu bà ấy tên là Klotho 30 thay vì Claire thì người ta dám tin rằng bà ấy giữ sổ sinh tử lắm.
Viên cảnh sát tới, treo mũ sắt vào một cái móc.
Thị trưởng: Ông đội, ngồi đây với chúng tôi.
Viên cảnh sát ngồi với mấy người kia.
Viên cảnh sát: Làm việc ở cái xó xỉnh này thật chẳng thú vị gì. Nhưng hoa tươi sắp nở rộ trên hoang tàn, đổ nát. Tôi vừa ở trên nhà kho Peter với bà tỷ phú và ông chủ tiệm tạp hóa Ill. Xúc động lắm. Hai ông bà thành kính cứ như đang ở trong nhà thờ, khiến tôi lấy làm nhột nhạt vì mình cũng có mặt ở đấy. Thành ra khi họ đi đến cánh rừng Konradsweiler thì tôi rút lui. Chẳng khác gì một đám rước: đi đầu là hai lão mù và mập cùng với tay người hầu, rồi tới cái kiệu, theo sau là ông Ill và người chồng thứ bẩy với bó cần câu của ông ta.
Thị trưởng: Xử dụng đàn ông đến mức tối đa.
Thầy giáo: Một bà Lais 31 thứ hai.
Mục sư: Chúng ta đều là những kẻ có tội.
Thị trưởng: Tôi tự hỏi họ tìm cái gì trong rừng Konradsweiler nhỉ.
Viên cảnh sát: Thưa ông thị trưởng, cũng vẫn cái họ tìm ở nhà kho Peter thôi. Họ tìm lại nơi trước kia tình yêu đam mê – như người ta nói...
Mục sư:...Cháy
Thầy giáo: ...Bùng! Thế này thì phải liên tưởng đến Shakespeare 32, đến Romeo và Julia thôi. Thưa quí vị, tôi thấy mình rúng động. Lần đầu tiên, ở Guellen này, tôi cảm nhận được một sự kiện có tầm vóc lớn lao như chuyện tình của thời xa xưa ấy.
Thị trưởng: Trước tiên chúng ta phải cụng ly mừng ông Ill đã không nề hà gì, nhận làm tất cả mọi chuyện để cải thiện số phận của thị trấn chúng ta. Thưa quí vị, hãy cụng ly mừng người công dân được thương mến nhất của thành phố và là người sẽ kế nhiệm tôi!
Họ cụng ly.
Thị trưởng: Lại thêm hòm xiểng nữa.
Viên cảnh sát: Bà này lắm hành lý khiếp!
Tấm biển có hình thánh tông đồ của khách sạn lại được kéo lên lơ lửng. Từ phía trái bốn người khiêng một ghế gỗ dài mộc mạc không có lưng đi tới, đặt xuống phía trái họ. Người thứ nhất leo lên ghế, cổ đeo một trái tim bằng bìa cứng viết hai chữ AK, những người kia đứng quanh thành nửa vòng cung, trải cành cây con ra, giả làm cây.
Người thứ nhất: Chúng ta là cây thông, là cây giẻ gai.
Người thứ hai: Chúng ta là cây linh sam xanh thẫm.
Người thứ ba: Là rêu, là địa y, là bụi thường xuân.
Người thứ tư: Là tầng cây thấp, là khu quây chồn cáo 33.
Người thứ nhất: Là đám mây bay, là tiếng chim.
Người thứ hai: Là đám rễ leo rậm rạp chính cống Đức 34.
Người thứ ba: Là nấm độc, là hươu nai nhút nhát.
Người thứ tư: Là tiếng cành cây xào xạc, là những giấc mơ xưa.
Từ phía phông hai gã khổng lồ mặt mũi quỉ sứ nhai kẹo cao su kiệu bà Claire Zachanassian đi ra; cạnh kiệu là ông Ill. Rồi đến người chồng thứ bẩy, sau cùng là người hầu dắt hai ông già mù.
Claire Zachanassian: Rừng Konradsweiler đây rồi. Roby, Toby ngừng lại!
Hai người mù: Ngừng lại! Roby, Toby. Ngừng lại! Boby, Moby.
Bà Claire Zachanassian xuống kiệu, ngắm nhìn khu rừng.
Claire Zachanassian: Trái tim khắc tên hai chúng ta kìa, Alfred! Chỉ còn mờ mờ và bị tách khỏi nhau. Cái cây đã lớn; thân và cành của nó to như chúng mình vậy. Bà đi lại các cây khác. Một bụi cây Đức. Đã lâu rồi tôi không còn bước vào cánh rừng của thời con gái, không giẫm chân lên lá úa và các bụi thường xuân tím. Hai tên nhai kẹo cao su, hãy ra phía sau những bụi cây kia với cái kiệu! Không phải lúc nào ta cũng muốn thấy mặt tụi bay. Còn mình, Moby, hãy đến con suối phía bên phải tìm lũ cá của mình đi.
Hai gã khổng lồ khiêng kiệu về phía trái. Người chồng thứ bẩy đi qua phía phải. Bà Claire Zachanassian ngồi xuống ghế dài.
Claire Zachanassian: Xem kìa, một con hươu.
Người thứ ba nhẩy vọt đi.
Ill: Mùa này cấm săn bắn. Ngồi xuống cạnh bà.
Claire Zachanassian: Trên tảng đá chơ vơ này hơn bốn mươi lăm năm về trước mình đã hôn nhau. Mình đã yêu nhau dưới bụi cây này, dưới chân cây giẻ gai, giữa đám nấm độc mọc trên rêu. Tôi mười bẩy tuổi, còn ông chưa đầy hai mươi. Rồi ông lấy cô Mathilde Blumhard có cửa tiệm tạp hóa, còn tôi lấy ông già tỷ phú Zachanassian người Armenie 35. Ông ấy gặp tôi trong một nhà chứa ở Hamburg. Ông già giầu sụ luôn cười rạng rỡ này say mê mái tóc hung của tôi.
Ill: Klara!
Claire Zachanassian: Một điếu Henry Clay, Boby!
Hai người mù: Một điếu Henry Clay, một điếu Henry Clay!
Người hầu đến từ phía phông, đưa bà một điếu xì-gà và châm lửa.
Claire Zachanassian: Tôi thích hút xì-gà. Lẽ ra tôi hút thứ thuốc của đồn điền chồng tôi cơ nhưng sợ nó không ngon.
Ill: Chính vì bà mà tôi đã lấy Mathilde Blumhard.
Claire Zachanassian: Cô ấy có tiền.
Ill: Thưở ấy bà trẻ đẹp, tương lai chờ đón. Tôi muốn bà được hạnh phúc nên đã phải hy sinh hạnh phúc của riêng mình.
Claire Zachanassian: Giờ thì cái tương lai ấy đã đến rồi.
Ill: Nếu bà ở lại đây thì bà cũng sẽ khánh kiệt như tôi thôi.
Claire Zachanassian: Ông khánh kiệt ư?
Ill: Một kẻ buôn tạp hóa phá sản trong một phố lẻ phá sản.
Claire Zachanassian: Còn tôi có tiền.
Ill: Từ ngày bà bỏ đi tôi như sống trong địa ngục.
Claire Zachanassian: Còn bản thân tôi đã trở thành địa ngục.
Ill: Tôi cùng với gia đình cố sức mưu sinh mà ngày ngày cứ phải chứng kiến cảnh cơ cực của vợ con.
Claire Zachanassian: Thế Mathildchen 36 không đem lại hạnh phúc cho ông ư?
Ill: Bà được hạnh phúc mới là điều chính yếu.
Claire Zachanasian: Còn các con ông?
Ill: Chúng không có chút lý tưởng nào.
Claire Zachanassian: Rồi chúng sẽ thấy thôi.
Ông Ill im lặng. Hai người nhìn đăm đăm vào cánh rừng của thời son trẻ.
Ill: Cuộc sống của tôi thật đáng nực cười. Tôi chưa một lần thật sự rời khỏi phố lẻ này. Một chuyến đi Berlin 37 và một lần đi Tessin 38. Chỉ có thế thôi.
Claire Zachanassian: Đi làm gì chứ? Tôi biết thế giới này quá mà.
Ill: Vì bà lúc nào muốn đi chả được.
Claire Zachanassian: Vì tôi làm chủ thế giới này.
Ông Ill im lặng còn bà hút thuốc.
Ill: Giờ thì mọi sự sẽ thay đổi.
Claire Zachanassian: Hẳn rồi.
Ill thăm dò: Bà sẽ giúp chúng tôi chứ?
Claire Zachanassian: Tôi sẽ không bỏ rơi cái thị trấn của tuổi trẻ mình.
Ill: Chúng tôi cần bạc triệu cơ đấy.
Claire Zachanssian: Có là bao.
Ill phấn khởi: Mèo rừng bé bỏng ơi! Ông xúc động vỗ vào đùi trái của bà để rồi đau đớn rụt tay về.
Claire Zachanassian: Đau phải biết nhé. Ông đã đập phải khớp nối chân giả của tôi rồi.
Người thứ nhất rút từ túi quần một cái tẩu cũ và một chìa khoá nhà rỉ sét, rồi gõ khóa vào tẩu.
Claire Zachanassian: Tiếng chim gõ kiến.
Ill: Giống như những ngày yêu nhau xưa kia, hồi chúng mình còn trẻ và táo tợn, đi vào cánh rừng Konradsweiler này. Mặt trời tuốt trên ngọn linh sam như một cái đĩa sáng lóa. Những đám mây bay xa xa và đâu đó trong đám rễ leo chằng chịt có tiếng chim tu hú.
Người thứ tư: Cúc cu! Cúc cu!
Ill sờ tay vào người thứ nhất: Gỗ cây lạnh, gió rì rào qua cành lá như tiếng sóng biển vỗ bờ. Y như ngày xưa, tất cả như ngày xưa.
Ba người giả làm cây thổi ù ù, tay đung đưa lên xuống.
Ill: Cô nàng phù thủy bé nhỏ của tôi ơi, giá như kéo ngược thời gian lại được! Giá như cuộc đời không chia cách chúng mình!
Claire Zachanassian: Ông mong ước điều ấy ư?
Ill: Điều ấy và chỉ điều ấy thôi. Tôi yêu bà mà! Ông hôn bàn tay phải của bà. Vẫn bàn tay trắng mát rượi này.
Claire Zachanassian: Ông nhầm. Tay cũng giả đấy. Làm bằng ngà voi.
Ill hoảng hốt buông tay bà: Klara, chả lẽ mọi bộ phận trên người bà đều là giả hay sao?
Claire Zachanassian: Gần hết; kết quả của vụ máy bay rơi ở Afghanistan. Tôi là người duy nhất sống sót chui ra khỏi xác máy bay. Chẳng có gì hủy diệt nổi tôi.
Hai người mù: Không hủy diệt nổi, không hủy diệt nổi.
Có tiếng kèn vang lên long trọng. Tấm biển khách sạn ‚Thánh tông đồ’ lại được thòng xuống. Người Guellen khuân bàn vào; khăn bàn rách tả tơi. Dao nĩa và món ăn được bầy ra. Một cái bàn ở giữa, hai cái hai bên song song với khán giả. Từ phía phông mục sư bước ra. Nhiều người Guellen nữa đi vào, một người mặc đồ thể dục nhào lộn. Thị trưởng, bác sĩ, thầy giáo, viên cảnh sát cũng có mặt. Người Guellen vỗ tay. Thị trưởng đi tới chiếc ghế bà Claire Zachanassian và ông Ill đang ngồi; mấy người lúc nãy giả làm cây nay trở lại đóng vai người; họ đi ra phía sau.
Thị trưởng: Thưa bà Zachanassian tôn kính, người ta vỗ tay nhiệt liệt chào mừng bà.
Claire Zachanassian: Thưa ông thị trưởng, họ hoan nghênh đội nhạc thành phố đấy chứ. Đội nhạc thổi kèn tuyệt lắm. Vừa rồi, đội thể dục thể thao trồng Kim tự tháp cũng tuyệt đẹp.
Thị trưởng ra hiệu và người biểu diễn màn nhào lộn chạy đến chào quan khách.
Claire Zachanassian: Tôi thích đàn ông mặc áo lót và quần cụt. Trông tự nhiên biết mấy. Ông biểu diễn lần nữa nhé! Vung tay ra sau rồi làm thế hít đất.
Người nọ làm theo ý bà.
Claire Zachanassian: Các bắp thịt thật là tuyệt! Ông đã từng dùng sức bóp cổ ai chưa?
Đang ở thế hít đất anh ta sửng sốt đến nỗi quị cả đầu gối.
Người nhào lộn: Bóp cổ ư?
Ill cười: Klara thật có biệt tài về khôi hài. Nghe cười đến chết được!
Bác sĩ: Thật hết biết! Diễu kiểu này làm ớn cả xương sống.
Anh chàng nhào lộn đi ra phía sau.
Thị trưởng: Xin mời bà vào bàn ạ. Đưa bà Claire Zachanassian lại bàn giữa rồi giới thiệu vợ mình. Thưa, đây là nhà tôi.
Claire Zachanassian nhìn bà vợ thị trưởng qua cái kính một tròng: Chào Annettchen Dummermuth, người đứng nhất lớp chúng tôi ngày xưa đây mà.
Ill dẫn vợ lại. Người vợ gầy nhom, vẻ cay đắng.
Claire Zachanassian: Chào Mathildchen Blumhard. Tôi nhớ lại hồi đó bà đứng rình chờ Alfred như thế nào sau cửa tiệm buôn. Chúa ơi, sao bà gầy và xanh xao thế!
Ill bí mật : Bà ấy hứa cho bạc triệu đấy!
Thị trưởng ngạt thở : Bạc triệu à?
Ill: Bạc triệu.
Bác sĩ: Trời đất!
Claire Zachanassian: Thưa ông thị trưởng, giờ thì tôi đói rồi.
Thị trưởng: Thưa bà, chúng ta chỉ còn đợi có ông nhà nữa thôi.
Claire Zachanassian: Quí vị không cần phải đợi. Ông ấy đang câu cá, còn tôi thì đang tiến hành ly dị.
Thị trưởng: Ly dị ư?
Claire Zachanassian: Ngay cả Moby cũng sẽ ngạc nhiên. Tôi sắp lấy một diễn viên điện ảnh Đức.
Thị trưởng: Nhưng mà bà há chẳng bảo rằng hai ông bà sống hạnh phúc ư?
Claire Zachanassian: Với ông chồng nào tôi cũng đều hạnh phúc cả. Nhưng từ thời con gái tôi vẫn mơ được làm đám cưới trong nhà thờ lớn ở Guellen. Phải thực hiện cho bằng được ước mơ thời trẻ. Sẽ rất là trang trọng.
Mọi người ngồi vào bàn. Bà Claire Zachanassian ngồi giữa thị trưởng và ông Ill, còn hai ông ngồi cạnh vợ mình. Thầy giáo, mục sư và viên cảnh sát ngồi sau chiếc bàn bên phải, bốn người (ở nhà ga ngay lúc đầu) ngồi ở bàn bên trái. Các khách quí và vợ ngồi ở phông có căng tấm biểu ngữ ‚Chào mừng Klaeri’. Thị trưởng đứng dậy gõ vào ly, mặt rạng rỡ, khăn ăn đã gài ở cổ.
Thị trưởng: Thưa bà, thưa bà con thị trấn Guellen. Đến nay đã bốn mươi lăm năm từ ngày bà rời khỏi thị trấn nhỏ bé của chúng ta, cái thị trấn nằm hiền hoà giữa cánh rừng Konradsweiler và thung lũng sông Pueckenried, do tuyển hầu39 Hasso có danh hiệu ‚Nhà quí tộc’ thành lập. Bốn mươi lăm năm, hơn bốn thập kỷ, là một khoảng thời gian rất dài. Biết bao sự kiện đã xẩy ra, trong đó có nhiều điều chua xót. Trên thế giới đã xẩy ra bao chuyện đáng buồn, kể cả thị trấn của chúng ta. Nhưng chúng tôi không bao giờ quên bà, quên Klaeri - vỗ tay - của chúng tôi. Không bao giờ quên bà hoặc gia đình bà. Cụ bà tuyệt vời, khoẻ mạnh, toàn tâm toàn ý vì chồng con – ông Ill thì thầm nhắc gì đấy – đã chẳng may bỏ ra đi quá sớm, còn cụ ông, vốn được mọi người quí mến, đã dựng lên cạnh nhà ga một tòa nhà được giới chuyên môn và không chuyên môn rất thường ra vào – ông Ill lại nhắc thầm – à, rất thường coi trọng; chúng tôi vẫn nhớ ông là một người giỏi dang nhất, tháo vát nhất. Ngay như bà, hỏi còn có ai mà không biết cô gái nghịch ngợm tóc vàng thưở xưa – ông Ill lại nhắc thầm – à, tóc hung xoăn tít chạy nhẩy trên các con đường phố chật hẹp mà nay, tiếc thay, đã hư hại cả. Ngay từ thưở ấy ai cũng cảm thấy được bà có một nhân cách đặc biệt mê hoặc mọi người và dự đoán bà sẽ đạt đến đỉnh cao danh vọng của loài người. Lôi sổ ghi chép ra. Người ta mãi nhớ đến bà. Quả nhiên như thế. Học lực của bà mãi đến nay vẫn còn được ban giám hiệu nêu làm tấm gương cho học trò, đặc biệt trong bộ môn quan trọng nhất là ‚Thực và động vật học’ thì bà lại càng xuất sắc một cách đáng ngạc nhiên, chứng tỏ tấm lòng vị tha của bà đối với vạn vật, đối với những sinh vật cần sự che chở. Lòng yêu công bình và việc từ thiện của bà, ngay lúc bấy giờ, đã khiến cho nhiều giới hâm mộ. Vỗ tay nồng nhiệt. Klaeri của chúng ta quả đã từng dùng số tiền khó khăn lắm mới kiếm được bằng cách giúp việc hàng xóm láng giềng để mua khoai tây cho một bà góa già nghèo có cái ăn, khỏi bị chết đói. Đây mới chỉ là đơn cử một trong những việc làm nhân đạo của bà thôi. Vỗ tay nhiệt liệt. Thưa bà, thưa bà con ở Guellen: những mầm non mang giống tốt lành nay đã lớn mạnh, cô bé nghịch ngợm tóc hung xưa nay đã thành một mệnh phụ làm không biết bao nhiêu việc thiện cho thế giới. Chỉ cần kể ra những công trình xã hội, những nhà bảo dưỡng sức khoẻ các bà mẹ, những trung tâm phát chẩn súp cho người nghèo, những chương trình bảo trợ nghệ sĩ, những vườn trẻ của bà. Vì thế, để mừng người về thăm quê cũ, tôi muốn được hô to: muôn năm, muôn năm, muôn năm!
Vỗ tay. Bà Claire Zachanassian đứng dậy.
Claire Zachanassian: Thưa ông thị trưởng, thưa bà con Guellen. Quý vị chân thành vui mừng về chuyến viếng thăm này của tôi khiến tôi xúc động. Thật ra tôi là một đứa trẻ hơi khác với những gì ông thị trưởng đã nhắc tới trong diễn từ. Ở trường học tôi thường bị ăn đòn; còn khoai tây tôi đã cùng với ông Ill lấy cắp mang cho bà goá Boll không phải để cho mụ tú bà khọm này khỏi chết đói, mà để được một lần cùng nằm trên giường với ông Ill, thoải mái hơn là nằm trong rừng Konradsweiler hay trong nhà kho của Peter. Tuy nhiên, để góp phần vào niềm vui của quí vị, xin tuyên bố ngay rằng tôi sẵn sàng tặng một tỷ quan. Năm trăm triệu cho thành phố Guellen, năm trăm triệu chia đều cho mọi gia đình.
Im phăng phắc.
Thị trưởng lắp bắp: Một tỷ!
Mọi người vẫn còn như bị tê liệt.
Claire Zachanassian: Với một điều kiện.
Mọi người bật lên reo hò không tả xiết. Kẻ nhẩy múa, người đứng lên ghế, anh chàng nhào lộn lộn nhào... Ông Ill khoái chí gõ tay vào ngực như đánh trống.
Ill: Ô, Klara! Thật đáng yêu! Thật tuyệt vời! Cười bò ra được! Đúng là cô nàng phù thuỷ của tôi! Hôn bà.
Thị trưởng: Với một điều kiện, bà vừa nói thế. Tôi được phép biết điều kiện này chứ?
Claire Zachanassian: Tôi cho biết ngay thôi. Tôi tặng một tỷ để mua lấy sự công bình.
Im phăng phắc.
Thị trưởng: Thưa bà, như thế nghĩa là gì?
Claire Zachanassian: Như tôi vừa mới nói đấy.
Thị trưởng: Người ta đâu thể nào mua được sự công bình.
Claire Zachanassian: Cái gì cũng mua được hết.
Thị trưởng: Tôi vẫn chưa hiểu.
Claire Zachanassian: Boby, ra đây!
Từ phía bên phải người hầu ra giữa sân khấu, đứng giữa ba cái bàn, tay gỡ kính đen.
Người hầu: Không biết có ai trong các vị còn nhận ra được tôi nhỉ.
Thầy giáo: Thẩm phán Hofer!
Người hầu: Chính phải. Tôi vốn là thẩm phán Hofer. Cách đây bốn mươi lăm năm tôi là thẩm phán ở Guellen, rồi chuyển đến toà thượng thẩm ở Kaffig cho đến hai mươi lăm năm trước bà Zachanassian hỏi tôi có chịu làm người hầu cho bà không. Tôi nhận lời. Thật là một sự nghiệp hơi khác thường cho một người có bằng cấp cao, nhưng mà lương bổng thì không tưởng tượng nổi...
Claire Zachanassian: Vào chuyện đi, Boby!
Người hầu: Như các vị đã nghe, bà Claire Zachanassian tặng một tỷ đổi lấy sự công bình. Nói cách khác: bà Claire Zachanassian tặng một tỷ, nếu các vị sửa sai lại một việc bất công ngày trước đã gây ra cho bà ở Guellen. Xin mời ông Ill.
Ông Ill đứng dậy, mặt tái mét, vừa sợ vừa ngạc nhiên.
Ill: Ông muốn gì ở tôi mới được chứ?
Người hầu: Mời ông ra đây.
Ill: Ra thì ra. Tiến lại bàn bên phải. Cười ngượng nghịu. Nhún vai.
Người hầu: Chuyện xẩy ra vào năm 1910. Lúc ấy tôi làm thẩm phán ở Guellen và phải xử một vụ như sau: bà Claire Zachanassian, lúc ấy là cô Klara Waescher, đã kiện ông, ông Ill, phải công nhận là cha đứa con của bà.
Ông Ill lặng thinh.
Người hầu: Ông Ill, lúc ấy ông phủ nhận là cha đứa bé. Ông đã đem theo hai người chứng.
Ill: Chuyện cũ quá rồi. Hồi đó tôi trẻ người non dạ mà.
Claire Zachanassian: Toby, Roby dẫn Koby và Loby vào đây.
Hai hoạn nô mù vui vẻ nắm tay nhau, để hai gã khổng lồ nhai kẹo cao su dẫn vào giữa sân khấu.
Hai người mù: Chúng tôi có mặt, chúng tôi có mặt!
Người hầu: Ông Ill nhận ra hai người này chứ?
Ông Ill lặng thinh.
Hai người mù: Chúng tôi là Koby và Loby, chúng tôi là Koby và Loby.
Ill: Tôi không biết họ là ai.
Hai người mù: Chúng tôi đã thay hình đổi dạng, chúng tôi đã thay hình đổi dạng.
Người hầu: Xưng tên đi.
Người mù 1: Tôi tên là Jakob Huehnlein, Jakob Huehnlein.
Người mù 2: Tôi tên là Ludwig Sparr, Ludwig Sparr.
Người hầu: Thế nào, ông Ill?
Ill: Tôi chẳng biết gì về họ cả.
Người hầu: Jakob Huehnlein và Ludwig Sparr, mấy người có biết ông Ill không?
Hai người mù: Chúng tôi mù mà, chúng tôi mù mà.
Người hầu: Mấy người nhận ra giọng nói của ông ấy không?
Hai người mù: Nhận ra giọng, nhận ra giọng.
Người hầu: Năm 1910 tôi là thẩm phán, còn mấy người là người chứng. Ludwig Sparr và Jakob Huehnlein, mấy người đã thề điều gì trước tòa án Guellen?
Hai người mù: Thề rằng chúng tôi đã ngủ với Klara, đã ngủ với Klara.
Người hầu: Mấy người đã thề trước tôi như thế. Thề trước toà án và trước Chúa 40. Lời thề đó có trung thực không?
Hai người mù: Chúng tôi đã khai man, chúng tôi đã khai man.
Người hầu: Tại sao vậy, Ludwig Sparr và Jakob Huehnlein?
Hai người mù: Ông Ill đã đút lót chúng tôi, ông Ill đã đút lót chúng tôi.
Người hầu: Đút lót gì?
Hai người mù: Một lít rượu mạnh, một lít rượu mạnh.
Claire Zachanassian: Hãy kể cho mọi người biết ta đã làm gì với hai người, hở Koby và Loby?
Người hầu: Kể đi.
Hai người mù: Bà đã cho truy tìm chúng tôi, bà đã cho truy tìm chúng tôi.
Người hầu: Đúng thế. Bà Claire Zachanassian đã cho truy tìm mấy người trên khắp thế giới. Jakob Huehnlein đã di dân sang Canada, còn Ludwig Sparr sang Úc. Thế mà bà vẫn tìm ra mấy người. Rồi bà đã làm gì với mấy người?
Hai người mù: Bà giao chúng tôi cho Toby và Roby, bà giao chúng tôi cho Toby và Roby.
Người hầu: Toby và Roby đã làm gì mấy người?
Hai người mù: Đã hoạn và làm mù hai chúng tôi, đã hoạn và làm mù hai chúng tôi.
Người hầu: Đây là câu chuyện: một quan tòa, một bị cáo, hai người chứng khai man, một bản án sai trái vào năm 1910. Có phải thế không, nguyên cáo?
Claire Zachanassian đứng dậy.
Ill dậm chân : Hết thời hiệu 41 rồi, hết thời hiệu rồi cho một chuyện cũ mèm và điên rồ.
Người hầu: Nguyên cáo! Việc gì đã xẩy đến với đứa bé?
Claire Zachanassian nói khẽ: Nó sống được một năm.
Người hầu: Còn việc gì đã xẩy đến với bà?
Claire Zachanassian: Tôi trở thành một ả điếm.
Người hầu: Tại sao?
Claire Zachanassian: Bản án của quí toà đã gây nên nông nỗi.
Người hầu: Và bây giờ, bà Claire Zachanassian, bà muốn được công bình?
Claire Zachanassian: Tôi có đủ khả năng để mua điều ấy. Một tỷ cho Guellen, nếu có ai giết được Alfred Ill.
Im phăng phắc.
Bà Ill nhào tới ôm chồng: Fredi! 42
Ill: Phù thuỷ bé bỏng ơi! Bà không thể đòi hỏi như thế được đâu! Dòng đời đã trôi xuôi từ lâu rồi.
Claire Zachanassian: Dòng đời cứ trôi, nhưng mà tôi không hề quên gì hết, ông Ill ạ. Tôi không quên cánh rừng Konradsweiler lẫn nhà kho của Peter, không quên căn phòng ngủ của bà goá Boll lẫn sự bội bạc của ông. Giờ thì cả hai ta già rồi; ông tàn tạ còn tôi bị lưỡi dao mổ của các nhà phẫu thuật xẻo cắt hình hài. Giờ thì tôi muốn rằng chúng ta, cả hai ta cùng tính sổ: ông đã chọn cuộc sống cho mình, còn tôi buộc phải chấp nhận cuộc sống của tôi. Vừa mới đây, trong khu rừng đầy những dấu vết nay đã tàn phai của tuổi trẻ chúng mình ông nói rằng muốn quay ngược thời gian; nay tôi đã quay ngược thời gian rồi đấy và muốn sự công bình, đổi công bình với một tỷ.
Thị trưởng đứng lên, mặt nhợt nhạt nhưng vẫn giữ được phẩm cách.
Thị trưởng: Thưa bà Zachanassian. Chúng ta vẫn đang ở châu Âu và chưa thành kẻ ngoại đạo. Thay mặt thành phố Guellen tôi từ chối lời yêu cầu của bà. Nhân danh lòng nhân đạo. Chúng tôi thà chịu sống nghèo hơn là để tay mình vấy máu.
Vỗ tay nồng nhiệt.
Claire Zachanassian: Tôi sẽ chờ xem.
MÀN II
Cảnh thành phố - qua vài nét phác họa. Khách sạn ‚Thánh tông đồ vàng’ nằm sát phông. Mặt trước khách sạn mang nét kiến trúc kiểu ‚Jugendstil’ 43 có bao lơn, nay tàn tạ. Bê