Nguyễn Ngọc Giao

Tạm biệt

Lê Dũng Tráng

Tối hôm qua, 20.11.2025, Hà Dương Tường đọc trang Facebook của anh Hà Huy Khoái, gửi thư báo tin cho tôi : Lê Dũng Tráng vừa mất. Tôi điện thoại ngay ra Hà Nội cho vợ chồng Kim Tuyến (em gái anh Tráng) & Vũ Đỗ Quỳnh, được xác nhận : Tráng đã từ trần sáng (giờ Pháp) ngày 19.11.2025 tại bệnh viện Pau (tây nam nước Pháp).

Tin buồn đột ngột, nhưng không bất ngờ : tuần trước, gặp vợ chồng Kim Tuyến ở Hà Nội, tôi được biết Tráng đã nhập viện từ tháng trước, hai ba ngày phải lọc máu thẩm tách (dialyse) một lần. Kim Tuyến không nói gì thêm, nhưng tôi hiểu tình hình sức khỏe của anh đang hồi nguy kịch.

Như một số bài báo hôm qua và hôm nay nhận xét rất đúng : nền toán học của Việt Nam, của thế giới mất đi một cự phách về lý thuyết kỳ dị (théorie des singularités) — nghe cái tên kỳ bí, nhưng lý thuyết trừu tượng ấy đã trở thành công cụ cho việc lập ra mô hình cho những hiện tượng thiên nhiên và xã hội, kinh tế đột biến ; chúng ta mất đi một con người, trong suốt ba thập niên cuối của thế kỷ 20, đã thực sự là cầu nối giữa giới toán học Việt Nam với các đồng nghiệp Pháp, Mỹ, và nhiều nước thế giới thứ ba.

Bạn đọc quan tâm tới sự nghiệp nghiên cứu tôpô học có thể dễ dàng tìm thấy danh mục các công trình của Lê Dũng Tráng. Vai trò "cầu nối" của anh đã được các đồng nghiệp Việt Nam (Hà Huy Khoái, Ngô Trung Việt...) giới thiệu. Dưới đây, tôi chỉ xin ghi lại một vài kỷ niệm cá nhân về một người bạn tâm giao.

*

Trằn trọc suốt đêm qua, tôi nhớ lai những dịp gặp hay hoạt động cùng với Lê Dũng Tráng những năm ở Pháp từ giữa thập niên 60, nhưng đọng lại là hai hình ảnh không thể nào quên.

Hình ảnh đầu tiên cũng là lần đầu tiên, khoảng 1967-68 :  tôi không gặp Tráng, mà “gặp” bài thi chứng chỉ cử nhân toán ,(Math I) của anh. Năm ấy, anh đã trúng tuyển vào Trường Bách khoa (Ecole Polytechnique), nhưng từ chức (3 tháng sau khi nhập học, vì không chịu được kỷ luật quân đội của trường), ra Trường đại học Khoa học Paris dự cuộc thi cuối năm. Chứng chỉ “Toán I” về topo học năm ấy do giáo sư Claude Chevalley – người sẽ hướng dẫn anh làm luận án tiến sĩ mấy năm sau đó – giảng dạy. Là trợ lý của ông, tôi chấm một số bài thi viết, trong đó có bài thi của Tráng, mà tôi còn nhớ mãi tự dạng. Tôi không nhớ kết quả nhưng chắc chắn nếu Tráng không đỗ hạng Ưu (mention Très Bien) thì cũng hạng Bình (mention Bien).

Một vài năm sau, anh trở thành trợ giảng như tôi ở TĐH Paris VII (Denis Diderot), và nhanh chóng hoàn thành luận án tiến sĩ, được phong làm giáo sư. Cùng khoa toán, nhưng ít khi chúng tôi gặp nhau ở trường vì lý do đơn giản : trong khi Tráng say mê – và xuất sắc – làm khoa học thì tôi chỉ đặt chân tới trường vào hai ba buổi bắt buộc phải lên lớp, còn bao nhiêu thời gian, tôi “đào ngũ” việc nghiên cứu (giải tích số phức) để hoàn thành công tác của phong trào Việt kiều, và trong năm năm 1968-1973, giúp việc Đoàn đại biểu Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại cuộc đàm phán với Hoa Kỳ. Ít gặp nhau, nhưng chúng tôi chia sẻ một công việc chung : vận động giới đại học Pháp ủng hộ cuộc đấu tranh giành độc lập và thống nhất của nước ta. Ở trường Denis Diderot, thực ra tôi chỉ cần phụ trợ thầy tôi là nhà toán học Laurent Schwartz, người đi đầu trong phong trào đoàn kết với Việt Nam, mỗi khi ông cần (nghĩa là rất ít khi). Trái lại, do quan hệ rộng rãi của mình, Lê Dũng Tráng đã trở thành cầu nối giữa cộng đồng toán học Việt Nam với cộng đồng Pháp, rồi Mỹ... như đã nói trên. Hình ảnh thứ hai mà tôi nhớ lại đêm hôm qua là hình ảnh tấm hộ chiếu VNDCCH màu vàng xám của Lê Dũng Tráng : anh là người Việt kiều đầu tiên, có lẽ người mang hộ chiếu VNDCCH đầu tiên, nhập cảnh vào Mỹ trong thời chống Mỹ, hơn hai mươi năm trước ngày bình thường hóa quan hệ Mỹ-Việt (mùa hè 1995). Tráng được một trường đại học Mỹ (hình như Harvard) mời sang thuyết trình về lý thuyết kỳ dị. Cũng là dịp để anh đặt cầu nối với giới toán học Hoa Kỳ. Và anh đã đặt chân lên đất nước của những Washington, Jefferson... với tấm hộ chiếu của Nhà nước mà Hồ Chí Minh đã khai sinh hai năm trước khi anh ra đời. Trong trí nhớ bắt đầu rệu rã của tôi, không thể quên hình ảnh cuốn hộ chiếu mà anh chìa cho tôi xem trong hành lang khoa Toán. Với tấm hộ chiếu ấy, anh đã về Hà Nội, lần đầu tiên, năm 1972 – với tấm tương tự tôi trở lại Hà Nội (sau 16 năm di cư) hai năm trước đó, tháng 8.1970.

Chúng tôi ít có dịp gặp nhau, càng ít dịp chuyện trò tâm giao, nhưng ngẫu nhiên giữa chúng tôi có mối quan hệ thân thiết. Trước hết, qua thân mẫu của anh, dược sĩ Phạm Thị Tuấn, hoạt động tích cực trong Hội Liên hiệp Trí Thức Việt Nam tại Pháp trước khi về nước làm việc ở Nhà xuất bản Ngoại văn. Tráng có em gái, thua anh 4 tuổi, là Lê Thị Kim Tuyến, sinh đẻ và lớn lên ở Pháp. Cô sinh viên ban sinh học đã tham gia hoạt động của hội Liên hiệp Sinh viên Việt Nam tại Pháp, sinh hoạt trong nhóm “sinh viên nói tiếng Pháp” mà vợ tôi lúc đó (Xuân Phương) phụ trách. Kim Tuyến và bạn trai, sau này là bạn đời, Vũ Đỗ Quỳnh, thường đến nhà chúng tôi, ăn cơm, trò chuyện, tranh cãi. Sau này hai vợ chồng về nước làm việc, một ở viện Pasteur Hà Nội, một ở Viện hải dương học Nha Trang (rồi hiện nay, TĐH Thăng Long). So tuổi, họ là “đàn em”, nhưng quan hệ chúng tôi thực sự là quan hệ bè bạn. Lần nào về nước, chúng tôi cũng liên lạc với họ. Qua Kim Tuyến và Quỳnh, tôi được thông tin về Tráng. Như tuần trước, khi được biết anh ở bệnh viện. Và hôm kia, anh ra đi.

Bình Thạnh, ngày 21.11.2025.

Nguyễn Ngọc Giao