Bạn đang ở: Trang chủ / Biên khảo / Tính khoa học và tính thời sự của "Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes"

Tính khoa học và tính thời sự của "Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes"

...Sự kiện người cầm chịch chính sách tiền tệ Mĩ trong gần hai mươi năm liên tục mà mỗi một tuyên bố khiến thị trường phải chờ đón từng lời, hai năm trước mới rời khỏi chức vụ trong hào quang của một bậc thầy (maestro), nay buộc phải nhận một phần trách nhiệm để nổ ra cuộc khủng hoảng chưa biết sẽ đưa thế giới về đâu, đủ biện minh cho việc cần phải quan tâm đến tư tưởng kinh tế...


Tính khoa học và tính thời sự
của Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes 



Nguyễn Đôn Phước



Diễn Đàn : Ngày 12.12.2008 vừa qua, một cuộc Hội thảo về kinh tế với nội dung : Việt Nam nên tìm hiểu và đánh giá như thế nào các luồng tư tưởng kinh tế đương đại? đã diễn ra tại Trung tâm Văn Hóa Pháp L’Espace, 24 Tràng Tiền, Hà Nội.

Cuộc hội thảo được Nhà xuất bản Tri thức, Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu chính sách và kinh tế đồng tổ chức; với sự tham gia của các diễn giả Nguyễn Đôn Phước, Nguyễn Đức Thành, Đinh Tuấn Minh và Võ Trí Thành.

Dưới đây chúng tôi xin đăng bài giới thiệu tác phẩm Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes của Michel BeaudGilles Dostaler, do dịch giả Nguyễn Đôn Phước trình bày.

 


The volume conceived by Michel Beaud and Gilles Dostaler to distill the essentials of economic thought since Keynes into a single and readily manageable volume is now available to English readers.... It is, in a word, `exceptional'.

Journal of the History of Economic Though

The history of very recent economic thought has been sadly neglected. This book seeks to fill this gap. This is a book that has no parallel in the secondary literature. It is a unique contribution to the historiography of the recent past of our subject.

Mark Blaugh*, University of Exeter



Ban tổ chức giao cho tôi nhiệm vụ bất khả thi phải giới thiệu tác phẩm Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes của Michel Beaud và Gilles Dostaler, xuất bản lần đầu bằng tiếng Pháp năm 1993 và đã được dịch sang tiếng Anh, Arap, Bồ Đào Nha và Rumani. Khi NXB Tri thức lên kế hoạch xuất bản bản dịch, chúng tôi đã tranh thủ hai đồng tác giả viết riêng cho ấn bản tiếng Việt lời tựalời bạt trình bày những suy nghĩ cập nhật của họ về hiện trạng tư tưởng kinh tế, và đồng thời chúng tôi mời một chuyên gia khác là anh Trần Hải Hạc, viết lời giới thiệu cho bạn đọc Việt Nam. Vượt lên hẳn những gì tôi sắp nói, các bài viết trên chắc chắn sẽ giúp các bạn tiếp cận một cách đầy đủ và sâu sắc hơn tác phẩm và tư tưởng của các tác giả.

Song do không thể thoái thác phải đăng đàn đêm nay, xin có đôi lời của một người dịch nghiệp dư nhân đọc lại Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes trong những ngày cả thế giới đang đối mặt với “một cơn sóng thần (tsunami) 100 năm mới đổ xuống một lần”, theo như đánh giá của cựu chủ tịch Cục dự trữ liên bang Mĩ (Fed), ông Alan Greenspan.

Michel Beaud và Gilles Dostaler chọn năm 1936, năm xuất bản tác phẩm chính của Keynes, Lí thuyết tổng quát về việc làm, tiền lãi và tiền tệ, làm khởi điểm cho một phác họa toàn cảnh diễn tiến sôi động của tư tưởng kinh tế đến cuối thể kỉ qua, một lịch sử “đầy ắp âm thanh và cuồng nộ”.

Xin trích dẫn những dòng cuối của tác phẩm nổi tiếng của Keynes :

« Tư tưởng của các nhà kinh tế học và các triết gia chính trị học còn có thế lực mạnh hơn là người ta tưởng kể cả khi tư tưởng đó đúng hay sai ... Những người có đầu óc thực tiễn cho rằng họ hoàn toàn không bị chi phối bởi bất kì ảnh hưởng của học thuyết nào lại thường là nô lệ của một nhà kinh tế học nào đã chết. Những kẻ điên rồ nắm quyền lực trong tay tưởng như nghe thấy tiếng nói trong không trung, nhưng lại đang chắt lọc cuồng mộng của họ từ một cây bút tầm thường nào đó mấy năm về trước. Tôi chắc rằng tầm quan trọng của những lợi ích cục bộ được thổi phồng lên nhiều so với ảnh hưởng mở rộng dần dần của những tư tưởng này ... Sớm hay muộn, chính những tư tưởng, chứ không phải những lợi ích cục bộ, mới là điều nguy hại đối với điều tốt hay điều xấu »1.

Cuộc khủng hoảng tài chính-kinh tế đang diễn ra càng làm nổi bật tính thời sự của nhận định trên về tầm quan trọng của tư tưởng kinh tế, như được minh chứng qua cuộc đối thoại sau. Ngày 23.10 vừa qua, điều trần trước quốc hội Mĩ, ông Greenspan, khi được nhắc lại niềm tin của ông trước đây vào hệ thống « free market » mà theo lời ông thì « những thị trường tự do và cạnh tranh là cách tốt nhất, và không có gì bằng, để tổ chức các nền kinh tế »2, đã thừa nhận rằng ông đã « tìm thấy một sai lầm, một vết rạn nứt, không rõ có ý nghĩa như thế nào và mang tính thường xuyên hay không, khiến tôi vô cùng đau khổ ». Bị vị chủ tịch ủy ban giám sát hoạt động chính phủ hối thúc ông nói rõ thêm ý ông khi hỏi thẳng : « Nói cách khác, phải chăng ông thấy rằng thế giới quan, hệ tư tưởng của ông là không đúng, không khả thi », Greenspan xác nhận ngay : « Đúng vậy, chính xác là như thế. Đó là lí do khiến tôi bị sốc vì trong suốt 40 năm hay lâu hơn thế nữa, một cách vô cùng hiển nhiên hệ thống đã hoạt động đặc biệt tốt »3.

Sự kiện người cầm chịch chính sách tiền tệ Mĩ trong gần hai mươi năm liên tục mà mỗi một tuyên bố khiến thị trường phải chờ đón từng lời, hai năm trước mới rời khỏi chức vụ trong hào quang của một bậc thầy (maestro), nay buộc phải nhận một phần trách nhiệm để nổ ra cuộc khủng hoảng chưa biết sẽ đưa thế giới về đâu, đủ biện minh cho việc cần phải quan tâm đến tư tưởng kinh tế. Cũng trong lần phát biểu trên trước quốc hội Mĩ, Greenspan còn thừa nhận là sự thất bại trong việc xác định đúng đắn giá những tài sản có rủi ro cao đã đẩy nhanh cuộc khủng hoảng và nhắc đến các công trình của cái gọi là giải Nobel kinh tế năm 1990 làm cơ sở hỗ trợ cho những tiến bộ của thị trường các chứng khoán phái sinh, dựa trên công nghệ tin học và viễn thông, với sự góp sức của các chuyên gia toán học và tài chính. Ông cũng nhận định rằng thiết kế lí thuyết này, từng có ảnh hưởng lớn đến việc quản lí rủi ro suốt nhiều thập niên đã sụp đổ vào mùa hè năm qua, nhưng vẫn cho rằng nếu các mô hình được nạp thêm dữ liệu về những thời kì lịch sử khác thì bộ mặt của thị trường tài chính sẽ không thê thảm như hôm nay4. Trong Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes, Beaud và Dostaler dành nguyên một chương cho sự hình thành xu hướng tiên đề hóa, hình thức hoá và toán học hoá, được xem như một ”đột biến triệt để” mà tầm quan trọng, trong một thời gian dài, bị cuộc ”cách mạng keynesian” che khuất5. Trước những biện pháp đối phó khẩn cấp của các chính quyền phương Tây, một sinh viên chỉ còn nhớ tư tưởng kinh tế qua danh tiếng của những nhà lí thuyết nối tiếp nhau trong thời gian có thể cho rằng giờ Keynes phục thù Hayek đã điểm ! Hay một nhà báo theo dõi thời sự kinh tế có thể cho là cuộc khủng hoảng đang tiếp diễn khép lại mấy thập niên thống trị của học thuyết ”tân tự do” và từ nay sẽ là sự hồi sinh của các chính sách tùy nghi theo kiểu keynesian và của những biện pháp quy định hoá. Nhưng ai có đọc Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes thì sẽ không vội vàng tiếp nhận kiểu kết luận như thế. Vì bao giờ cũng có một khoảng cách giữa tư tưởng của lí thuyết gia và những chính sách được thực thi nhân danh (hay núp bóng hoặc đội lốt) tư tưởng này. Phải chăng vì thế mà tương truyền rằng Keynes từng thốt lên : « tôi không phải là một nhà keynesian », cũng như Marx trước đây có nói ông không phải là nhà marxist ? Và nếu trong lịch sử, sự phân cực các học thuyết khác nhau diễn ra trên trục Nhà nước-thị trường thì hai tác giả cũng đã cho thấy là dù cho ở mỗi thời điểm, bao giờ cũng có sự thống trị của một học thuyết ”chính thống” nhưng nhiều học thuyết ”phi chính thống” khác vẫn không chịu khuất phục. Bối cảnh hình thành, tính phức tạp, đối lập lẫn đan xen, chuyển hoá lẫn nhau, thậm chí hội tụ trên một số điểm nhất định, giữa các trào lưu khiến cho họa đồ tư tưởng kinh tế đương đại không chỉ đậm một gam màu duy nhất. Điều này càng hiện rõ khi bắt đầu xuất hiện những cách lí giải và đề xuất hướng thoát khỏi cuộc khủng hoảng hiện nay theo cách nhìn của tổng hợp tân cổ điển6, theo cách nhìn hậu keynesian kiểu Minsky7, theo quan điểm của trường phái Áo (ABCT)8, theo quan điểm thể chế, theo quan điểm marxist9, hoặc vận dụng những khái niệm như tính bất toàn của thông tin, thông tin không đối xứng10, hoặc lấy cảm hứng từ kinh tế học hành vi, v.v ... Đối với nhà nghiên cứu muốn theo dõi các cuộc tranh luận lí thuyết đang khởi động chung quanh cuộc khủng hoảng hiện nay, quyển Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes cung cấp những thông tin ban đầu về các vấn đề không thuộc chuyên ngành hẹp của mình. Để viết tác phẩm này, Beaud và Dostaler tuân thủ các nguyên tắc sau : « từ chối đánh giá nội dung có trước mắt theo thước đo của bất kì học thuyết chính thống nào », « kết hợp lịch sử tư duy và lịch sử tư tưởng » và vận dụng « phương pháp tái tạo lịch sử », tức là « trình bày tư tưởng của các tác giả bằng chính những khái niệm do chính các tác giả này sử dụng và theo những cách trình bày mà họ có thể chấp nhận »11. Tác phẩm còn có phần từ điển điểm qua tiểu sử, sự nghiệp, những đóng góp và luận điểm của 150 nhà kinh tế đương đại chính tiêu biểu cho các trào lưu khác nhau trong số hơn 1.000 nhà kinh tế được nêu tên và/hoặc trích dẫn trong phần phác thảo lịch sử. Thư mục chung cùng với những thư mục chi tiết về các tác giả có mặt trong từ điển, và một bảng tra cứu theo chủ đề biến quyển sách thành một công cụ làm việc đắc lực, tập hợp nhiều nguồn tham khảo cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn. Còn phụ lục « Một lịch sử đầy sôi động » là một tổng quan ngắn gọn về lịch sử tư tưởng kinh tế từ xưa đến nay. Tòan cảnh dễ đọc này cũng soi sáng quan niệm phương pháp luận của các tác giả được họ vận dụng để viết Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes.

Về mặt học thuật trên đây là vài nét chính tôi thu hoạch được khi đọc Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes, với mong muốn chia sẻ cùng các bạn rằng kinh tế học không hẳn đã là một ”khoa học buồn thảm” (dismal science).

Nhưng tôi sẽ sai lầm nếu gieo cho các bạn cảm giác rằng đây là một quyển sách hàn lâm do hai giáo sư đại học ngồi viết trong tháp ngà. Với tư cách nhà khoa học, các tác giả đã viết tác phẩm một cách khách quan, trung thực dựa trên một quan điểm rõ ràng như vừa được nêu, thoả mãn đầy đủ những chuẩn mực học thuật nên được các đồng nghiệp đánh giá cao, dù có đồng ý với họ hay không. Vì đứng trước sự phong phú của tư tưởng đương đại, hai đồng tác giả giữ thái độ không giáo điều khi viết rằng : « Nhận xét có sự bùng nổ [...] của tri thức kinh tế trước hết phải dẫn đến việc ghi nhận tính đa dạng, chấp nhận sự đa nguyên này nhưng cũng là để mọi người cùng chấp nhận nó »12. Nhưng thấm nhuần tinh thần nhân văn của thế kỉ Ánh sáng, như câu họ trích dẫn nhà văn Rabelais cho thấy : « Khoa học mà không có lương tâm chỉ là điêu tàn của tâm hồn »13, nên với tư cách nhà kinh tế đồng thời cũng là công dân toàn cầu, họ không ngần ngại lên tiếng khi nhận thức rằng trái đất không phẳng. Trong lời tựa cho bản in tiếng Việt, sau khi nhắc lại đánh giá của Keynes trong chương 12 nổi tiếng của Lí thuyết tổng quát, rằng đầu cơ là vô hại khi các nhà đầu cơ là những « bọt bong bóng trong dòng hoạt động kinh doanh ổn định » thì tình hình trở nên nguy kịch khi « hoạt động kinh doanh chỉ còn là một bọt bong bóng trong cơn lốc đầu cơ », và như thế sự phát triển của tư bản trở thành « một thứ phẩm của các hoạt động trong sòng bạc »14, Gilles Dostaler viết tiếp :

« Nhận định trên của Keynes có tính tiên tri và đáng kinh ngạc khi ta xét đến sự phát triển trong hai mươi năm vừa qua, với việc nhân bội các cuộc khủng hoảng tài chính, mà cuộc khủng hoảng mới nhất vào lúc những dòng này được viết ra (tháng giêng 2008), gây nên bởi đầu cơ bất động sản quá đáng ở Hoa Kì, bắt đầu được mở rộng và đe dọa nền kinh tế thế giới. Sự sụp đổ của hệ thống Bretton Woods, mà Keynes đã góp phần dựng lên, việc phi quy định hoá tài chính, việc hủy bỏ mọi cản trở cho sự lưu thông vốn trên bình diện quốc tế, tất cả các hiện tượng liên kết với nhau này và gắn với điều được gọi là toàn cầu hoá làm cho những xu hướng nguy hiểm cho sự tồn vong của nhân loại thêm đậm nét. Từ nay, hơn bao giờ hết, chủ nghĩa tư bản là một hệ thống thế giới bị các quyền lực tài chính thống trị, những quyền lực mà thước đo duy nhất là đồng tiền và mục đích duy nhất là khả năng sinh lợi tài chính. Trách nhiệm của những nhà kinh tế (trên cương vị công dân) là phải góp phần đảo ngược xu hướng này »15.

Còn trong lời bạt, Michel Beaud nhất trí là « chúng ta đang ở trong một cuộc đột biến toàn cầu không có tiền lệ trong lịch sử [...] và bị cuốn vào một quá trình tiến hoá mạnh mẽ và nguy hiểm đe dọa tương lai của các xã hội loài người, chủ nghĩa nhân văn và hành tinh »16. Thế mà, ông thất vọng ghi nhận rằng : « đứng trước thách thức này, phần chủ yếu của các công trình trong kinh tế học không được lồng vào một nỗ lực tập thể nhằm góp phần chẩn đoán và đề xuất những liệu pháp. Một phần vì, như Gilles Dostaler đã nhấn mạnh trong lời tựa, ”một phần lớn lí thuyết kinh tế hiện nay giống như toán học ứng dụng hơn là suy tư về hiện thực con người và xã hội”. Một phần khác vì hiếm có những nhà kinh tế mà động cơ các công trình của họ là một động cơ đạo đức, chính trị, hay đơn giản hơn là vì con người ». Bởi thế, sau khi « nhắc lại rằng trong hơn hai thế kỉ, hầu hết những công trình kinh tế học chính trị đều không bỏ qua chiều kích đạo đức, lẫn lịch sử và các bộ môn khác bàn về con người và xã hội », Michel Beaud kêu gọi các nhà kinh tế noi gương hai bậc tiền bối ở Cambridge là Marshall và Keynes để « khi tính đến sự phân mảnh của tri thức, học cách tư duy tính phức hợp trong sự cộng tác với các chuyên gia của tất cả các bộ môn liên quan đến đối tượng nghiên cứu, ... xem Trái đất trong tổng thể của nó và trong sự đa dạng của những hệ sinh thái và xem Nhân loại trong tính thống nhất của nó và trong sự đa dạng của các xã hội con người và do đó tìm kiếm những giải pháp » cho điều ông gọi là ”cuộc xung đột các quá trình tái sản xuất”, « vừa với mối quan tâm đến tính tổng thể vừa nghĩ đến tính đa dạng của các lộ trình »17. Và ông mong chờ « các xã hội mới nổi lên, những xã hội năng động nhất và sáng tạo nhất của giai đoạn hiện nay, không chỉ phải tìm cách đuổi kịp mà còn phải đi trước bằng cách sáng tạo không phải chỉ công nghệ và năng lượng mà còn cả những nền nông nghiệp, những phương thức qui hoạch đô thị, những phương tiện giao thông vận tải không gây nguy hại cho Trái đất và sự Sống ».

Xin được kết thúc với những trích dẫn tâm huyết trên của hai đồng tác giả, và nếu phải gói gọn trong một câu tôi sẽ nói rằng quyển Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes là một sản phẩm trí thức ra đời trong những đất nước có xã hội dân sự phát triển.


12.12.2008

Nguyễn Đôn Phước




* Chuyên gia về lịch sử tư tưởng kinh tế, nổi tiếng trong giới đại học anglo-saxon với hai tác phẩm Economic Theory in RetrospectThe Methodology of Economics : Or, How Economists Explain. Ông chủ trì nhiều tủ sách quan trọng của nhà xuất bản Edward Elgar : Schools of Thought in Economics, The International Library of Critical Writings in EconomicsPioneers in Economics (xem chi tiết trong Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes , NXB Tri thức, Hà Nội, 2008, trang 280-283).

1 dẫn theo bản dịch (có chỉnh sửa) Lí thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1994, trang 438.

2 Le président de la commission, Henry Waxman, venait de rappeler à M. Greenspan les propos qu'il avait tenus dans le passé, selon lesquels "des marchés libres et concurrentiels sont de loin la meilleure façon d'organiser les économies, sans équivalent" ; xem
http://www.lemonde.fr/la-crise-financiere/article/2008/10/25/alan-greenspan-fait-part-de-son-grand-desarroi_1111060_1101386.html).

3 Referring to his free-market ideology, Mr. Greenspan added: “I have found a flaw. I don’t know how significant or permanent it is. But I have been very distressed by that fact.” Mr. Waxman pressed the former Fed chair to clarify his words. “In other words, you found that your view of the world, your ideology, was not right, it was not working,” Mr. Waxman said. “Absolutely, precisely,” Mr. Greenspan replied. “You know, that’s precisely the reason I was shocked, because I have been going for 40 years or more with very considerable evidence that it was working exceptionally well.”; xem
http://economix.blogs.nytimes.com/2008/10/23/greenspans-mea-culpa/, http://www.nytimes.com/2008/10/24/business/economy/24panel.html?_r=3&hp&oref=slogin&oref=slogin , và http://fr.youtube.com/watch?v=fRu1nIAi9uc)

5 Tư tưởng kinh tế kể từ Keynes , NXB Tri thức, Hà Nội, 2008, trang 111.

11 nt, trang 36-37

12 nt, trang 231

13 nt, trang 231

14 dẫn theo bản dịch (có chỉnh sửa) Lí thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1994, trang 203.

15 nt, trang 23

16 nt, trang 237

17 nt, trang 241

Các thao tác trên Tài liệu

Các số đặc biệt
Văn hóa - Nghệ thuật


Sách, văn hóa phẩm


Tranh ảnh

Ủng hộ chúng tôi - Support Us
Kênh RSS
Giới thiệu Diễn Đàn Forum  

Để bạn đọc tiện theo dõi các tin mới, Diễn Đàn Forum cung cấp danh mục tin RSS :

www.diendan.org/DDF-cac-bai-moi/rss