Bạn đang ở: Trang chủ / Tài liệu / Báo cũ / Số 39 / Tưởng nhớ GS Trần Đình Hượu

Tưởng nhớ GS Trần Đình Hượu

 

Tưởng nhớ
giáo sư Trần Ðình Hượu

   
Nguyên Thắng

   

Cái duyên tôi được gặp anh Hượu là một chút duyên trễ tràng.

Trường đại học Aix en Provence mời anh qua dạy một năm. Vào tuổi anh đã về hưu. Lẽ ra anh phải khai giảng vào tháng 10.1993, anh tới muộn mất mấy tháng – vì thủ tục, chậm là do phía bạn Pháp. Anh lại cứ ở lỳ dưới Aix. Ngày gặp mặt, tạm chờ...

Mong gặp, vì chưa biết người nhưng đã được biết qua văn. Qua vài bài được đọc. Không nhiều, đủ để trân trọng một tác giả nghiêm túc. Giọng ôn tồn, thoáng đôi chút dí dỏm, hay nói về những chuyện mình nhận xét được, hôm nay, trong xã hội Việt Nam. Ðủ để ưa thích và tò mò hỏi thăm về con người. Ðược biết anh là giáo sư trường Ðại học Tổng hợp Hà Nội, học triết học ở Liên Xô về lại chẳng chịu dạy triết. Thế nhưng, đọc anh không khỏi thấy cái căn bản triết học ẩn nấp đâu đó trong anh, trong cách đặt vấn đề, trong cung cách khái quát những gì nhận xét được, vượt hiện tượng để đi vào cốt lõi.

Trong khi chờ đợi gặp người, có quyển Ðến hiện đại từ truyền thống thuộc Chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước KX-07 vừa mới in xong anh đem qua Pháp tặng một ít bạn bè. Tôi mượn đọc, thích thú nhiều điểm. Nhất là những điều anh nhận định về ảnh hưởng của yếu tố truyền thống Nho giáo trên những bước hiện nay dân tộc đang đi. Nhưng ấm ức cũng chẳng vừa : không thấy anh đả động gì đến “ bộ máy quan liêu thiên triều ”. Mà nhiều đặc điểm của bộ máy đó cứ như là được rập khuôn vào bộ máy chính quyền ngày nay ở Việt Nam, cũng như ở Trung Quốc.

Vì vậy mới có bài “ Nho giáo, sức cản hay động cơ phát triển ” ý trách anh bỏ qua một vấn đề mà E. Balazs đã lưu ý từ 30 năm trước đây (xem Diễn Ðàn, số 33, 9.94, tr. 26-27). Trước khi báo đăng tôi viết thơ cho anh kèm bài nháp, với vài lời cho đúng phép chưa quen mà đường đột, hỏi ý anh có viết đáp lại bài của tôi hay chăng.

Thư anh trả lời, rằng tôi đã đọc anh, anh có đọc tôi thế là đã quen, viết thư cho nhau từ nay chẳng nên viết hoa chữ anh làm gì, rằng anh có nghe nói đến Balazs, trong nước người nọ truyền người kia đọc đến nay chưa tới tay anh, rằng sách viết ra là để đọc, có người xem và phê bình là quý , anh không có gì nói thêm. Chân tình, thẳng thắn.

Vẫn những cảm tưởng ấy khi gặp mặt. Con người cao, thanh, tóc bạc trắng mà quắc thước, tươi trẻ. Giọng xứ Nghệ, anh là người làng Võ Liệt huyện Thanh Chương.

Anh ở Paris có ít ngày trước khi về nước. Thời gian eo hẹp, anh chỉ xin cho đi thăm Paris và dành riêng một ngày viếng viện bảo tàng Louvre. Xem đến chiều, anh ao ước được biết rõ hơn về thời đại trung cổ. Khi ấy chúng tôi đang đứng ở thời kỳ đầu thế kỷ 20, cuối thế kỷ 19 khu điêu khắc Pháp. Ngược thời gian đi xem lần về trung cổ. Mới tới thế kỷ 17, chân đã mỏi, anh bị dọp bẻ (chuột rút). Ngồi nghỉ cho qua cơn đau, lại đi. Ðến được điêu khắc trung cổ, nhưng không còn sức đi xem tranh thời đại đó... Thế mới biết chỉ xem văn hoá nước người không thôi mà đủ đuối.

Thời gian gặp nhau chẳng được là bao, tôi hẹn hôm sau đến đón anh ra sân bay Roissy, thêm được ít giờ trò chuyện. Hôm đó chủ nhật mà sao kẹt xe dữ. Ðã tính thì giờ cho rộng, vẫn tới trễ. Anh đợi không được đã phải đi trước mất rồi.

Lật đật chạy ra phi trường. May anh còn đứng nơi cân hành lý . Mừng rơn. Vì có một điều anh tha thiết nhờ cậy mà đã làm không được : đưa anh đi mua sách về xã hội học, mọi sách căn bản và sách mới ra. Ðể phần nào tạ điều khiếm khuyết, tối chỉ biết cách về lục tủ sách riêng đem ra tặng. Là người ngoại đạo, tìm mãi mới được một quyển Sociologie et anthropologie của Marcel Mauss, đã cũ lại ghi chú lung tung. Anh vui vẻ nhận, ấn sách vào túi xách tay đã căng phồng. Lời anh mấy hôm trước vẳng trong tai tôi : “ Tôi đã già rồi, nhưng còn bọn trẻ. Họ phải học cho có cơ sở, phải được đọc thẳng văn bản gốc. Nặng thì nặng, tốn kém bao nhiêu cũng chịu ”.

Học trò anh chắc thấy rõ lòng thầy. Ði đâu cũng thấy có học trò cũ tận tụy theo xách cặp, người ở Pháp đã đành, mà người ở Ðức xa xăm cũng viết thơ qua khẩn khoản mời thầy cũ. Tôi đùa “ Học trò Việt nam có khác, học trò Tây phương thì đừng hòng mong cậy.” Anh cười hóm hỉnh “ Cũng còn tuỳ thầy nào, chớ anh ! ” Tôi lòng tự bảo lòng, lần sau anh qua thì nhất định phải làm cho được điều tâm huyết của ông thầy khác đời này.

Ðưa anh lên máy bay, buồn chia tay nhưng trong lòng mừng nhiều mối. Còn những người thầy biết thì nói biết, không biết nói không biết như anh, còn nhiều hy vọng học thuật nước ta mau hưng khởi. Mà anh thì trong đầu rộn suy tính cho ngày mai giới trẻ. Anh khiêm tốn, biết rõ những giới hạn cũng như đâu là khả năng của mình, vì thế mà cảm giác là những dự tính cộng tác với giới học giả Pháp của anh sát thực tế. Chỉ là tạm biệt, hy vọng sớm có cơ hội gặp lại anh...

Thế rồi tin anh từ trần, ở Hà Nội ngày 12 tháng 2 1995, thọ 68 tuổi, tang lễ đã cử hành ngày 16 tháng 2.

Thời gian chẳng chờ đợi ai.

Hôm lên máy bay, anh trao tay cho tôi bài Ông quan liêu, Ông quan và việc phát hiện nó theo cách nhìn của thơ trào phúng. Vẫn nụ cười hóm hỉnh : “ Anh xem bài này, ít năm trước đây báo Tổ Quốc đã đăng. Nhưng lại cắt mất cái phần về thơ trào phúng chính là phần phương pháp luận.

Thời gian anh về nước cũng là thời gian giới văn học đang bị đánh lung tung, hết Nguyên Ngọc, Lê Ngọc Trà đến Phong Lê và Viện văn học. Ðành tạm cất bài vào ngăn kéo. Diễn Ðàn đã đăng anh rồi. Ðăng tiếp bài khác, dù như là đáp lời bài Diễn Ðàn vấn nạn anh, biết rồi đây những người mà nghề là bới móc tìm ra những gì ? Chuyện văn hoá mà ra chuyện chẳng lành thì chỉ khổ cho người ngay...

Diễn Ðàn đăng trọn bài nói trên trong số này. Số sau sẽ mở hồ sơ Nên đặt vấn đề Nho giáo như thế nào bằng bài “ Nho giáo đã thành vấn đề như thế nào với nước Việt Nam ngày nay ? ” của anh, cùng các bài của Kiến Giang, Vĩnh Sính v.v...

Một cách chúng ta tưởng nhớ anh.

Nguyên Thắng

Các thao tác trên Tài liệu

được sắp xếp dưới:
Các số đặc biệt
Văn hóa - Nghệ thuật


Sách, văn hóa phẩm


Tranh ảnh

Ủng hộ chúng tôi - Support Us
Kênh RSS
Giới thiệu Diễn Đàn Forum  

Để bạn đọc tiện theo dõi các tin mới, Diễn Đàn Forum cung cấp danh mục tin RSS :

www.diendan.org/DDF-cac-bai-moi/rss