Cấu trúc chính trị truyền thống của Đức đang chao đảo

Nguyễn Tường Bách

Franz Josef Strauß (1915-1988) là một chính trị gia phái hữu CDU/CSU của Đức, từng là Thủ hiến của bang Bayern, Bộ trưởng trong nhiều nội các của Nhà nước liên bang. Là một chính khách nhiều uy tín và kinh nghiệm, năm 1986 ông tổng kết về cấu trúc chính trị tại Đức như sau “ Phía hữu của CSU không được phép có một đảng phái dân chủ hợp hiến nào cả ”. Ý của Strauß là chính đảng CDU/CSU phải quyết giữ vị trí hữu phái, bảo thủ, phải “ bao ” hết từ trung tâm đến ngoại vi bên hữu. Quả thực từ 1986 tới nay, hai vị Thủ tướng lâu đời nhất của Đức là Helmut Kohl và Angela Merkel, mỗi người cầm quyền 16 năm, đều là nhân vật của CDU/CSU cả.

Chỉ còn phân nửa

Thế nhưng, chẵn 40 năm sau lời tuyên bố chắc nịch của Strauß, trong ngày 20.9.2026 vừa qua, cấu trúc tưởng như thiên thu bền vững của Strauß đã sụp đổ theo một cách mà không ai tiên đoán được. Từ “ Phía hữu ” của CDU/CSU đã hình thành một chính đảng mang tên là AfD (tạm dịch : Giải pháp khác cho nước Đức). Đảng này được thành lập năm 2013, mang một danh tánh vô cùng khiêm tốn nhưng lại có một chủ trương hết sức cực đoan, xứng đáng mang tên “ cực hữu ”. Từ hơn mười năm qua cứ mỗi lần bầu cử AfD hầu như tăng gấp đôi số phiếu. Hiện nay trong thăm dò dư luận mới nhất của tháng 9.2026, AfD chiếm khoảng 29 % của toàn liên bang. Trong lúc đó CDU/CSU, đảng đang nắm quyền lực, chỉ còn chiếm 20 % số phiếu.

Nếu ta nhớ Angela Merkel từng đạt tỉ lệ phiếu bầu 41,5 % trong năm 2013 thì phải thấy CDU/CSU suy sụp đến dường nào trong hơn mười năm qua. Nói theo kiểu Đức không mấy thanh tao, Strauß phải “ cựa mình trong quan tài ” vì AfD không những đã được thành lập bên sườn hữu của mình mà đảng này đang hủy diệt CDU/CSU trong mọi cuộc bầu phiếu. Cử tri của AfD phần lớn đến từ CDU/CSU. Gần đây nhất, tại một tiểu bang của vùng Đông Đức cũ, Mecklenburg-Vorpommern, AfD chiếm 38,2 % và CDU chỉ còn 4,9 %, không đủ túc số vào nghị viện tiểu bang. Trước đó hai tuần, tại Sachsen-Anhalt, AfD chiếm 43,8 % và CDU chỉ còn 17,2 %.

Friedrich Merz, đương kim Thủ tướng thuộc đảng CDU của Đức, vốn là một chính khách tự tin và hùng biện, lúc cao hứng đã từng thề thốt sẽ “ chẻ đôi còn phân nửa ” đảng AfD nay phải nhận một kết cục cay đắng là bản thân đảng mình bị “ chẻ đôi ”. Tại Mecklenburg-Vorpommern, CDU không đủ túc số 5 % để tham gia nghị viện, một việc xưa nay chưa từng có tiền lệ.

Linke, ngươi là ai ?

Thế nhưng bi kịch của CDU/CSU chưa kể hết. Cũng ngày 20.9 vừa qua, bên cạnh sự thất bại não nề của CDU tại Mecklenburg-Vorpommern, CDU lại còn thua lớn tại cuộc bầu cử Nghị viện Berlin. Nghị viện này sẽ bầu lên Thủ hiến của Berlin, được mệnh danh là Thị trưởng điều hành (Regierender Bürgermeister). Trong cuộc bầu cử này CDU mất gần 10 % số phiếu, chỉ còn 18,8 %. AfD lại tăng gần gấp đôi số phiếu, chiếm 16,3 %. Và kẻ thắng trận, chiếm vai trò Thị trưởng của CDU, lại là một đảng “ cực đoan ” khác – theo cách nhìn của CDU/CSU – đảng Linke (Tả phái). Đảng Linke, tưởng như “ tàn dư ” của đảng SED của Đông Đức cũ, nay đã đổi mới, chiếm lòng tin của giới trẻ, mạnh dạn theo một chủ trương bênh vực người nghèo, đã dần dần định hình trong cấu trúc chính trị mới của Đức. Vừa qua, tại Berlin họ chiếm 25,7 %, tăng gấp đôi số phiếu, sẽ liên danh với hai đảng khác để nắm quyền điều hành thủ đô.

Thủ đô Berlin được xem là một tiểu bang đặc biệt của Đức, Thị trưởng ngang tầm với Thủ hiến của các bang. Berlin là đầu não, nơi phản ánh toàn thể sự phát triển về chính trị và kinh tế của Đức. Trong vòng vỏn vẹn ba năm, đảng Linke nhân đôi phiếu bầu, đa số của giới trẻ. Qua các cuộc bầu cử vừa kể, ta biết rõ, không phải CDU/CSU đang suy sụp mà cả một nền chính trị truyền thống của Đức đang thay hình đổi dạng một cách cơ bản nhất.

Cấu trúc chính trị chao đảo

Mối lo năm 1986 của Strauß, không cho phép sườn bên hữu của mình có thêm đảng nào, nay đã thành hiện thực. Với con số thăm dò toàn liên bang 29 % cho AfD và 11 % cho Linke, người ta sẽ ngỡ ngàng khi thấy hai đảng bị cho là “ cực đoan ” đã chiếm 40 % số phiếu. Ta còn được phép xem họ là “ rìa phải rìa trái ” được nữa không, còn được gọi cử tri của họ là “ phiếu bầu phản kháng ” được nữa không. Đó là dư luận rộng rãi hiện nay, mỗi người đều có quyền nhìn theo cách của mình. Thế nhưng điều chắc chắn hai đảng truyền thống là CDU/CSU và SPD (Dân chủ xã hội)… đều đang mất phiếu dữ dội, khả năng họ không đủ túc số 5 % đã trở thành hiện thực ở một vài nơi.

Không ai có thể tiên đoán điều gì sẽ xảy ra trong những năm tới tại Đức vì tốc độ chuyển đổi quá nhanh và bất ngờ. Nhưng thử nhìn lại quá khứ để hiểu nguyên nhân thì ta có thể điểm danh vài nguyên nhân chính. Một trong những lý do làm người Đức quay qua với AfD hẳn là chủ trương bài xích người nhập cư của họ. Nó mang tính dân túy cực hữu rõ rệt nhưng thu hút phiếu bầu của nhiều người có trình độ học vấn thấp và số đó không hề ít trong xã hội Đức. Các nguyên nhân quốc tế khác như cuộc chiến tại Ukraine, chủ trương dân túy cực hữu của Trump cũng góp một số lượng phiếu bầu đáng kể cho AfD.

Ngoài ra tình trạng phân biệt giàu nghèo cũng lên tới cực điểm tại Đức trong nhiều năm qua. Giá thuê nhà tăng cao, phí tổn đời sống vượt quá sức cho người thu nhập thấp, tình trạng thất nghiệp tăng... đều là những yếu tố làm cho đảng Linke mang tính xã hội thu hút thêm cử tri.

Nhìn chung trong vận hội mới của thế giới, trong một tình hình mà nạn nhập cư trở thành gánh nặng cho các quốc gia phương Tây, khi các cuộc chiến tranh như Ukraine và Iran vẫn tiếp diễn, khi chủ trương bảo hộ thay chỗ cho sự toàn cầu hóa, khi các giá trị dân chủ bị đẩy lùi trong các nước tiên tiến Âu Mỹ... thì một cấu trúc chính trị truyền thống như tại Đức chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng. Liệu quốc gia hùng mạnh này tại châu Âu kịp thời lấy lại sự thăng bằng chính trị và phát triển kinh tế hay không, ta chưa biết rõ. Nhưng một điều chắc chắn là vốn xã hội – khả năng và dự trữ tinh thần – của Đức còn rất mạnh, có thể đó là chỗ dựa của nước Đức trong tương lai.

Nguyễn Tường Bách

21.9.2026