Bạn đang ở: Trang chủ / Sáng tác / Lãng mạn Italy

Lãng mạn Italy



Lãng mạn Italy


Trương Văn Tân



Lần đầu bay đến châu Âu tôi mới nhận thấy xứ Úc thật xa xăm. Nguyên thủ tướng Úc, Paul Keating, có lần phát ngôn một cách tượng hình, Úc là "arse end of the world" (cái lỗ tận cùng của thế giới). Từ Melbourne bay đến Singapore mất 8 tiếng, từ Singapore đến Frankfurt (Đức) 13 tiếng và cuối cùng đến Napoli (Ý) thêm 2 tiếng chưa kể những khoảng thời gian chờ đợi chuyển máy bay. Một anh chàng Ăng-lê dáng dấp phong trần ngồi cạnh trong chuyến bay từ Singapore đến Frankfurt hỏi đi đâu ở Ý. Tôi bảo rằng khởi hành từ Napoli (Naples) ngược lên phía Bắc ghé Roma, Firenze (Florence), Venezia (Venice) và cuối cùng đến Milano (Milan). Anh ta ngạc nhiên bảo tôi, "Ồ! Tại sao Napoli? An ninh hơi phức tạp đấy", tôi hơi chột dạ bảo rằng "Không phải nơi này là chốn an bình lãng mạn tạo hứng khởi cho những bài ca Napolitan như "Santa Lucia" và "O sore mio" hay sao?". Anh ta cười, phủi tay, "Vâng, nhưng là chuyện quá khứ, đã hơn 100 năm trước rồi ông ạ". Thật là nghề chơi cũng lắm công phu, cần nhiều kiên nhẫn và một chút phiêu lưu.


Napoli - Sorrento


Sau hơn 30 tiếng kể từ điểm khởi hành, cuối cùng chiếc máy bay đáp xuống phi trường quốc tế Napoli. Cảm giác đầu tiên khi đặt chân xuống xứ sở "spaghetti" là cái không khí lè phè của người dân Ý. Hải quan Napoli không đòi hỏi viết đơn khai báo hành lý, họ treo trên tường hai tấm bảng đơn giản chỉ hai ngõ ra, "Khai báo hành lý" hay "Không khai báo hành lý". Vài nhân viên hải quan vừa nói chuyện, vừa phì phèo thuốc lá, đi qua đi lại không màng hỏi chuyện tra xét. Mùi khói thuốc bao trùm cái không gian hít thở, thoang thoảng trên đường phố đeo đuổi tôi suốt cuộc hành trình từ miền Nam đến Bắc Ý. Dĩ nhiên, hành khách cứ theo ngõ "Không khai báo" lũ lượt đi ra. Tôi chợt nhớ cuộc nói chuyện ngắn với anh chàng Ăng-lê trên máy bay mà không khỏi hoang mang. Trên chuyến xe bus từ phi trường vào trung tâm thành phố, anh tài xế mải miết nói chuyện với một hành khách trong suốt cuộc hành trình 30 phút. Không biết họ quen nhau thế nào mà sao có lắm đề tài bàn luận mặc dù trên xe có gắn tấm bảng nhỏ tiếng Ý "Non parla …" mà tôi có thể đoán từ tiếng Anh là "Tài xế không được nói chuyện trong khi lái xe". Khác với dân Đức tôn trọng sự chính xác, kiệm lời, tuân thủ quy luật thì dân Ý dường như ở một bên ngược lại.

Chiếc xe bus chạy vào thành phố đến nhà ga chính của Napoli. Ở đây chỉ có những tòa nhà hình khối chữ nhật to lớn cao năm bảy tầng nằm san sát dọc theo những con phố lớn. Nét cổ kính của những tòa nhà vẫn còn ẩn hiện trong những đường cong kiến trúc nhưng quần áo đồ giặt các thứ tung bay phấp phới ngoài cửa sổ, những lớp sơn mốc meo trên tường đã biến Napoli, từng là trung tâm chính trị và văn hóa của miền Nam Ý, trở thành một nơi nhếch nhác ngoài sự mong đợi của tôi. Những người nhập cư từ châu Phi, Trung Đông bày bán đồ gia dụng, đồ lưu niệm "made in China" trên những quán sạp kéo dài từ bến xe bus đến nhà ga, tụm năm tụm ba tán gẫu. Tấp nập người bán nhưng không một người mua. Đâu rồi sự lãng mạn trong bài hát "Santa Lucia", hay là phải đợi màn đêm đi xuống mới nhìn thấy những "ánh sao lấp lánh trên mặt đại dương". Đâu rồi những tia nắng vàng của "O sore mio" (Mặt trời của tôi) hòa trong làn gió nhè nhẹ … Cuối cùng tôi cũng tìm đến được bến Santa Lucia nằm trên bờ biển dọc theo thành phố Napoli bằng chiếc xe bus địa phương. Dọc theo bờ biển là vỉa hè rộng rãi cho người đi bộ. Phía trước mặt là một ngôi thành cổ. Bên kia đường là những toà nhà cao to và những nhà hàng sang trọng. Đâu đó tôi nghe một giọng hát từ xa vọng lại kèm theo tiếng đàn ghi-ta bài "Santa Lucia". Không khí ở đây thoải mái và "văn minh" hơn cái xóm nhà ga trung tâm. Ngày thứ nhất ở Ý làm tôi hơi thất vọng.

Theo chương trình hành động của ngày thứ hai là đến thị trấn Sorrento bằng xe lửa. Tờ mờ sáng đến nhà ga được ông bán vé chỉ tờ cáo thị viết bằng hai thứ tiếng Ý và Anh dán trên cửa sổ rồi nhún vai bảo tôi đại loại rằng, "Hôm nay đình công!". Tôi ngơ ngác. Ông có đùa không chứ? Ông có biết rằng "đình công" không phải là chuyện đùa mà ông dửng dưng nói y như "chuyện thường ngày ở huyện"! Một ngày không có chương trình chỉ lông nhông ở một thành phố lạ là một việc lãng phí thời gian cực kỳ. Tôi gặn hỏi ông có cách đi nào khác. Vốn tiếng Anh của ông giới hạn nên ông chỉ nói gọn lỏn "boat" mà tôi hỏi một lúc mới biết là phà. Phà chỉ có vài chuyến mỗi ngày nhưng may quá bến phà cũng không xa. Thế là chúng tôi đeo chiếc ba lô chạy như bay ra khỏi nhà ga đi tìm phà… Cuối cùng cũng đến bến phà và kịp mua vé cho chuyến phà sẽ khởi hành trong vòng 10 phút tới. Chiếc phà chạy dọc theo bờ biển kéo dài từ Napoli đi ngang Pompeii rồi đến Sorrento. Ngọn núi Vesuvius hiện rõ trên bầu trời khi phà đi ngang Pompeii. Ngọn núi lửa này bùng nổ 2000 năm trước chôn vùi thị trấn Pompeii gần một thước dung nham để lại những dấu tích sinh hoạt của người đương thời. Pompeii trở thành phế tích và ngày nay là một thị trấn trực thuộc Napoli.

Phà cập bến Sorrento. Từ bến phà nhìn lên là những tòa nhà đứng ngạo nghễ trên bờ đá cao cao chơi vơi nằm trên bờ núi đá kéo dài dọc theo bờ biển Almafi (Hình 1). Chúng tôi lò dò tìm đường đi đến trung tâm thị xã. Con đường dài hun hút không một bóng người làm bằng những khối đá xanh nhỏ (10 x 10 cm) được sắp tỉ mỉ thành những hình nan quạt một cách đầy nghệ thuật. Ô … những con đường đá xanh đẹp mắt, châu Âu là đây! Dọc hai bên đường là vách đá cao hàng chục mét được gọt phẳng mà khoảng hở giữa những tảng đá xám đã được những người thợ trám lại bằng những viên gạch đỏ tạo nên một sự hài hòa đơn giản. Ngỡ rằng lạc lối, tôi bèn hỏi một người Ý làm đường đang hì hục đào đất. Ông không hiểu tiếng Anh, nên tôi lắp bắp vài tiếng Ý bồi, cộng thêm một câu tiếng Anh lai Ý, "Dove Sorrento central? Is this way corretto?" (Trung tâm Sorrento ở đâu? Đường này có đúng không?). Ông công nhân này hiểu ngay lập tức quơ tay chỉ trỏ và xổ ngay một tràng tiếng Ý mà tôi chỉ hiểu được độc nhất một chữ "corretto". Con đường là một ngõ cụt mà trước mặt là một vách đá, trung tâm Sorrento đâu không thấy mà chỉ thấy phía trên tận cùng của vách nhiều cờ bay phấp phới và chiếc cầu thang gắn vào vách đá đi lên. Chúng tôi ngại ngùng bước lên và khi đến bậc thang cuối cùng thì thị trấn Sorrento bỗng nhiên bùng ra trước mắt ly kỳ như một pha ảo thuật. Đúng là kiểu Ý độc đáo. Chưa bao giờ tôi có kinh nghiệm đi tìm một thành phố theo kiểu leo thang như thế này.


sorrento

Hình 1: Bến phà Sorrento


Từ bên này đường nhìn qua phía bên kia là trung tâm thị trấn với hai hàng cây trụi lá dọc theo hai bên đường. Những chiếc Vespa ngược xuôi luồn lách qua những chiếc xe hơi con chạy trên những con đường lót đá. Bên kia đường những anh chàng Ý điển trai mặc bộ vest đen, đeo kính râm, quấn khăn choàng cổ màu trắng, lịch lãm đi chầm chậm trên phố. Hay những bóng hồng điệu đàng trong cái áo khoát mùa đông thắt lưng eo, chiếc quần jean bó sát chân dài với đôi giày ống cao gót dịu dàng gót ngọc, thỉnh thoảng đưa tay vén mái tóc dài bay bay trong gió xuân nhè nhẹ. Những con đường nhỏ thoai thoải tẻ ra từ con đường lớn dẫn vào những cửa tiệm bán quần áo, đồ lưu niệm, quán ăn. Bên này đường người ta ăn uống nhộn nhịp. Một người đàn ông lái chiếc xe Vespa bỗng nhiên trờ tới rồi ngừng lại bắt tay chào một ông bạn đang đứng trên vỉa hè. Hai người mời nhau điếu thuốc, rồi một cuộc đàm thoại trên trời dưới đất lại bắt đầu. Người Ý thích nói, thích thuật chuyện, nói miên man rồi cười vui thích thú. Nhìn họ nói chuyện, tôi bỗng thấy vui lây. Cuộc sống ở đây thật thanh bình và nhẹ nhàng như những làn gió xuân thổi qua thị trấn. Thời gian bồng bềnh dường như trôi rất chậm.

Chúng tôi lên chiếc xe bus địa phương chạy từ Sorrento đến thôn Positano theo con hương lộ hẹp, ngoằn ngoèo nhìn xuống bờ biển Almafi êm đềm xa xa bên dưới. Hầu như nơi đây nhà nào cũng có vườn cam. Những quả cam nặng trĩu tạo nên những điểm vàng lấm tấm nổi bật từ màu xanh mướt trong ngôi vườn nhà ai dọc theo con hương lộ dẫn đến Positano. Có đi trên con đường nhỏ này người ta mới hiểu được những ca từ lãng mạn trong "Torna a Surriento" (Hãy về lại Sorrento). "Hãy nhìn biển xanh đẹp biết bao. Nó làm xao động lòng người … Hãy nhìn những quả cam nặng trĩu trong vườn nhà ai. Mùi hương của nó len lỏi thắm vào tim. Người ơi! Hãy về lại Sorrento …". Vâng, hơn một trăm năm qua bài hát "Hãy về lại Sorrento" có tầm cỡ của "Santa Lucia" hay "O sore mio" vẫn còn mang âm hưởng rung động lòng người. Tôi không hiểu lời ca tiếng Ý, chỉ nghe nhạc điệu. Những bài ca này khi được diễn tả bằng giọng tenor của Luciano Pavarotti với cái đánh lưỡi chữ "r" thật giòn đủ làm người nghe nhắm mắt đưa hồn bay cao. Tiếng Ý kết thúc với những nguyên âm và có một chút lên giọng ở cuối câu cộng hưởng qua giọng nói như chim của các cô gái, nghe mà mê.

Thị trấn Positano với cư dân không hơn 4.000 người trở thành một tâm điểm du lịch nhờ vào vẻ đẹp hài hòa giữa thiên nhiên và những ngôi nhà trên ven đồi. Cả thị trấn chỉ có một con đường chính là trung tâm buôn bán, ăn uống, và cũng là con đường từ trên đồi cao dẫn đến một bãi biển nhỏ màu xam xám. Bãi biển không gì đặc biệt, những ngọn đồi cũng bình thường như bao ngọn đồi khác. Nhưng không hiểu làm sao Positano hiện ra như một bức tranh tuyệt mỹ ba chiều với những căn nhà nhiều tầng có nhiều khung cửa sổ và mái nhà màu đỏ lợp ngói âm dương. Những ngôi nhà cao thấp khác nhau, màu sắc khác nhau, hơi hỗn độn nhưng trong sự hỗn độn người ta tìm thấy sự hài hòa, yên bình với thiên nhiên (Hình 2). Trời muốn đổ mưa, một áng mây bất thần bay qua phủ ngang ngọn đồi. Nhìn xuống vùng biển của Positano, một phần của Địa Trung Hải bao la ngoài kia, chỉ thấy những ngọn sóng lăng tăng như nước mặt hồ. Một chiếc du thuyền mong manh nằm bất động trên sóng nước…


positano

Hình 2: Vùng quê Positano


Roma


Từ Napoli chúng tôi dùng xe lửa cao tốc đi đến Roma. Roma được thành lập vào thế kỷ 8 trước Công nguyên, cho đến ngày hôm nay đã 2.800 năm. Trong thời đại cực thịnh của Đế quốc La Mã hai ngàn năm trước, Roma đồng nghĩa với văn minh. Thành phố Roma gắn liền với con sông Tevere. Con sông màu xanh hiền hòa chảy dọc theo hướng đông tây của thành phố đã chứng kiến bao cuộc thăng trầm của Roma qua hàng bao thế kỷ. Vatican tọa lạc phía tây dòng sông và phố cổ Roma với nhiều di tích nằm phía đông. Roma là một chứng cứ của nền văn minh phương Tây với những tòa nhà cổ kính xây từ thời Phục Hưng (thế kỷ 14 -17). Thời kỳ này cũng là thời cực thịnh của nghệ thuật điêu khắc, hội họa và kiến trúc. Quả thật "Roma không thể xây trong một ngày". Xây dựng một Roma vĩ đại cần ngàn năm.

Từ nhà ga trung tâm Termini của Roma, người ta có thể dùng xe điện ngầm Metro đến ga Colosseo. Vừa bước ra khỏi đường hầm đi lên đến mặt đường là một kiến trúc bằng đá khổng lồ Colloseum hiện ra trước mắt. Tôi đứng lặng một vài giây để chiêm ngưỡng và trầm trồ cái vĩ đại của Giác đấu trường Colloseum. Sau 2.000 năm tuế nguyệt, Colloseum giờ đây chỉ là phế tích nhưng những dấu vết ngàn năm vẫn còn hiển hiện. Colosseum là một đấu trường cho các kiếm sĩ tranh tài hay giữa kiếm sĩ và mãnh thú. Đây là một kiến trúc đá khổng lồ có thể chứa 50.000 – 80.000 người xem, ở giữa là đấu trường có diện tích tương đương với một sân vận động hiện đại (Hình 3). Colloseum được hoàn thành trong vòng 10 năm với nền làm bằng bê tông và đá. Người La Mã 2.000 năm trước đã biết dùng bê tông và xi măng làm chất dính giữa những tảng đá xanh khổng lồ làm nền cho những cây cột chống. Ở những nơi ít chịu lực như mặt ngoài của Colloseum, các tầng trên hay những cấu trúc vòm họ dùng vật liệu nhẹ hơn như đá ong hay gạch nung. Những kỹ sư xây dựng thời La Mã đã biết chọn vật liệu thích hợp, đo đạc sức bền vật liệu và thiết kế cơ học chính xác để ngày hôm nay Colloseum vẫn còn đó sừng sững với thời gian. Giác đấu là một "thú vui" thư giãn giống như những sinh hoạt thể thao hằng tuần giữa các đội bóng tranh tài thời hiện đại. Thú vui đẫm máu này được chính quyền đương thời khuyến khích với mục đích làm người dân quên đi những nỗi nhọc nhằn trong cuộc sống. Một phương thức "mềm" để dẹp những mầm móng nổi loạn. Vài ngàn năm sau phương thức này vẫn còn vô cùng hiệu quả.


colloseum

Hình 3: Bên trong Colloseum


Đối diện với Giác Đấu trường là Roman Forum (Quảng trường La Mã). Nơi này là trung tâm chính trị và hành chính của Đế quốc La Mã. Cổng đi vào Quảng trường là "Arch of Titus", một khải hoàn môn do những nô lệ người Do Thái xây cất 2.000 năm trước (Hình 4). Những nét khắc hoa văn sắc sảo và chữ viết vẫn còn nguyên vẹn. Trong thời cực thịnh lãnh thổ của Đế quốc La Mã bao trùm châu Âu, Trung Đông và một phần Bắc Phi. Khái niệm về cộng hòa, dân chủ và văn hóa thị dân đã được thành hình trong giai đoạn này. Tên tuổi của Julius Ceasar gắn liền với giai đoạn cực thịnh của đế chế La Mã. Ông là một chiến tướng tài ba, tàn bạo nhưng lại là một nhà ngoại giao mềm mỏng, hào hoa và một chính khách đầy tham vọng và mưu lược. "Tôi đến, tôi nhìn, tôi chinh phục". Ông tóm thu quyền lực tại Roma biến thành nhà độc tài để cải cách đế chế theo ý mình từ Cộng hòa La Mã trở nên Đế quốc La Mã. Ông được nhiều ủng hộ của tầng lớp thị dân trung lưu và nghèo khổ ở Roma. Ông bị mưu sát bởi nhóm nghị viên tạo phản vì họ bất mãn sự chuyên quyền của ông. Trong Quảng trường La Mã, người ta dựng lên một cái chòi nhỏ đánh dấu nơi ông bị giết, giờ đây chỉ là khoảnh đất nhỏ ảm đạm và lạnh lẽo.


titus

Hình 4: Cổng Titus.


Khái niệm dân chủ, nghị viện của thời đại Cộng hòa La Mã đã tạo nên một tầng lớp thị dân không khác gì thời hiện đại. Nhu cầu vật chất và tinh thần của tầng lớp thị dân đưa đến sự thành hình đô thị và văn hóa đô thị. Kỹ sư, kiến trúc sư và nghệ nhân Ý là bậc thầy trong quy hoạch phố thị, xây dựng nhà cửa, cầu cống, đường sá vài ngàn năm trước. Trong khi phần còn lại của thế giới vẫn là làng mạc, bộ lạc sống trong nhà tranh vách đất bao quanh bởi lũy tre làng hay vẫn còn trong hang động. Đô thị phương Đông là kết quả của sự ráp nối tự nhiên của các làng xã nên thiếu sự tổ chức và quy hoạch. Họ xây nhà trước, làm đường sau trong khi phương Tây thì ngược lại. Thậm chí tại Trung Hoa cách tổ chức đô thị phải đợi đến triều đại nhà Đường vào thế kỷ thứ 7 khi họ xây dựng kinh đô Trường An (Tây An ngày nay). Đến ngày hôm nay nước Nhật vẫn không có tên đường. Ở Ý, đường phố dù lớn hay nhỏ đều có tên khắc một cách trang trọng trên một tấm bảng cẩm thạch gắn ở mỗi góc đường.

Quan sát những kiến trúc gạch, đá khổng lồ như Collesseum, những thánh đường hay những tòa nhà cổ ngàn năm hiện hữu khắp nơi trên đất Ý, tôi không khỏi có sự so sánh với kiến trúc phương Đông mà vật liệu phần lớn là gỗ. Sự khác nhau có thể phát xuất từ tư duy của một nền văn minh dựa vào thần linh và nền văn minh có nguồn gốc nông nghiệp. Người Trung Hoa ít dùng đá trừ những trường hợp cần thiết phải xây thành lũy xung quanh một thị trấn hay dọc theo biên giới như Vạn lý Trường thành cho việc phòng thủ chống xâm lăng. Tư duy của nền văn minh nông canh cũng không cần sự lâu dài mà chỉ cần sự thực tiễn. Gỗ dễ cưa đục, giúp việc thi công thực hiện nhanh chóng. Gỗ dễ cháy, tạo cơ hội làm mới, không gì phải lưu luyến với cái cũ. Nhưng nền văn minh dựa trên thần linh đòi hỏi sự hoàn hảo, sự vĩnh cữu, tỉ mỉ xuất phát từ lòng tôn kính tuyệt đối. Kiến trúc thánh đường, các tác phẩm nghệ thuật về điêu khắc hay hội họa lừng danh mà tôi sẽ đề cập phần sau đều có động lực to lớn từ tôn giáo.

Từ Quảng trường Roma chúng tôi đi bộ hướng về bờ sông Tivere. Dòng sông xanh ngắt chảy có lúc nhanh lúc chậm. Cái cổ xưa của thành phố Roma có thể cảm nhận được từ những tòa nhà cổ, giáo đường hai bên bờ và những chiếc cầu bắc ngang sông. Dòng sông có một khúc quanh và ở đây có một cộng đồng người Do Thái rất lâu đời. Họ bị xua đuổi và tập trung đến khúc quanh này sống lây lất trong những "ghetto" thường xuyên bị ngập lụt. Ngày nay, lũ lụt được chế ngự và người Do Thái vẫn còn đó sống xung quanh một thánh đường Do Thái xinh đẹp. "Ghetto" ngày nay là một khu đất vàng! Gần "ghetto" là một ngôi chợ nhỏ cũ kỹ với những sạp bán rau quả, bán thức ăn, bán bánh ngọt hay bán kem gelato. Tài liệu du lịch Roma xem nơi này như một địa điểm văn hóa để nhìn lại sinh hoạt đời thường xưa cũ của người Roma. Thật ra, nó cũng không khác gì những hàng quán xung quanh chợ Bến Thành, thỉnh thoảng xông lên mùi mốc meo cống rảnh. Những gian hàng bán thức ăn chỉ có pasta/pizza hay bánh mì kẹp những lát "ham" hoặc thịt xông khói. Spaghetti và pizza đương nhiên là món ăn "quốc túy" Italy. Nhưng dù là nơi xuất xứ, hai món ăn này không khỏi làm nhiều người thất vọng. Sau khi được "xuất khẩu" sang Mỹ và Úc thì chúng được thoát xác biến thành những món ăn ngon hợp khẩu vị địa phương. Những miếng pizza Ý trông thật thê thảm. Nó được làm sẵn một cách sơ sài với vài miếng cheese và salami phủ lên. Khi ăn thì được đem ra ép nóng. Món spaghetti, risotto (cơm) thua xa những quán ăn Italy bình dân trên con đường Lygon ở trung tâm thành phố Melbourne. Ăn những khúc bánh mì kẹp thịt "ham" mỏng mảnh, khiến tôi không khỏi thèm nhớ đến khúc bánh mì bì với chút nước mắm. Sau gần 10 ngày tại Ý, spaghetti và pizza đã tràn lên tới cổ, có những lúc tôi vô cùng muốn thưởng thức một bát phở nóng quê hương. Nhưng trong suốt cuộc hành trình, tìm một quán ăn Việt như mò kim đáy biển.

Đặc điểm của những thành phố Ý, dù lớn hay nhỏ, là những con lộ lát đá xanh khi rộng khi hẹp, nó không phải là con hẻm, vỉa hè mà cũng không phải là con đường hiểu theo nghĩa bình thường. Không phải là con hẻm vì người ta không thấy những "phụ kiện" của sinh hoạt hằng ngày như thùng rác hay bàn ghế bày biện vô trật tự. Không là vỉa hè hay con đường vì chỉ là con lộ nhỏ cho người đi bộ, tiếp giáp với những tòa nhà có thể là văn phòng công ty, chung cư, một quán ăn nhỏ hay tiệm bán quần áo thời trang. Con lộ không phải là con đường khúc khuỷu hay đường cong ẻo lả mà là những đường gãy khúc chạy theo đường biên của những tòa nhà. Thỉnh thoảng những con lộ này dẫn vào hoa viên nhỏ xinh xinh của một chung cư cao cấp. Cách sắp xếp những con lộ trông đơn giản nhưng đòi hỏi phương pháp tổ chức phố xá (town planning) có bài bản khoa học và thái độ sinh hoạt nghiêm túc và tự giác của người dân.

Đối với người du lịch, đi bộ dọc theo những con đường nhỏ này là một kinh nghiệm thú vị. Khi đôi chân bắt đầu mệt mỏi, cảnh quan trở nên nhàm chán, tầm nhìn bị giới hạn thì bỗng nhiên con lộ đưa ta đến một quảng trường (piazza). Cái không gian nơi hình dạng bầu trời bị bao vây bởi những tòa nhà thì bây giờ được bung ra như chiếc bong bóng bất chợt phình to dưới sức ép của luồng không khí. Những quảng trường này to nhỏ khác nhau, từ vài mươi mét vuông đến hàng chục ngàn mét vuông, như một trung tâm từ đó tỏa ra nhiều con lộ. Có nơi trước mặt là một ngôi nhà thờ to lớn hay hồ phun nước với những chi tiết kiến trúc vô cùng tỉ mỉ hay những bức tượng điêu khắc từ thời Trung Cổ. Mọi thứ đều là Di sản Thế giới. Có chỗ chỉ là nơi nghĩ chân hay tập hợp của cư dân địa phương gặp nhau tán ngẫu với vài quán ăn hay quán cà phê xung quanh. Tôi cũng ngồi nghĩ chân và tình cờ ngồi gần một ông cụ đang lặng yên ngồi tắm nắng chiều. Tôi bắt chuyện với ông và "trò chuyện" bằng những ngón tay, bằng tay, bằng ngôn ngữ Ý, Anh lẫn lộn. Ông cụ vui lắm như lâu ngày ông không có dịp nói mặc dù vốn tiếng Anh giới hạn. Tôi hỏi vợ ông đâu, sao ngồi đây một mình. Ông chỉ tay lên trời, nhắm mắt lại ngụ ý đã đi gặp Thượng Đế. Ông bảo đã 81 tuổi nghĩ hưu lâu rồi và lúc xưa làm việc tại ngân hàng. Rồi ông hỏi tôi từ đâu đến, làm nghề gì, bao nhiêu tuổi, Roma thế nào. Tôi bảo, "Roma tres bella" (Roma đẹp lắm). Nhân tiện, tôi hỏi đường đi đến "Những bậc thang Tây Ban Nha" (Spanish Steps). Ông bảo, "Oh! Piazza di Spagna" (quảng trường Tây Ban Nha) rồi giơ tay chỉ dẫn, quẹo trái, quẹo phải thì tới. Tôi cám ơn ông "Grazie", chúc ông sức khỏe và mọi việc tốt lành "tutto bene". Đi được một quảng, tôi quay đầu nhìn lại ông vẫn nhìn theo tôi e rằng tôi lạc bước. Tôi cười với ông và vẫy tay chào lần cuối.

Spanish Steps là 136 bậc đá nối liền quảng trường Tây Ban Nha nằm dưới bậc đá và nhà thờ Trinità dei Monti trên đỉnh đồi do người Pháp tài trợ xây cất trong thời kỳ Phục Hưng (Hình 5). Tất cả đều có tuổi đời hơn 300 năm. Cái tên "Tây Ban Nha" của quảng trường là do con đường trước mặt một thời dẫn đến sứ quán Tây Ban Nha. Spanish Steps bỗng nhiên nổi trội hơn những kỳ quan khác ở Roma khi phim "Kỳ nghỉ ở Roma" (Roman Holiday) trình chiếu vào những năm ở thập niên 50 của thế kỷ trước. "Kỳ nghỉ ở Roma" diễn tả một cuộc tình lãng mạn, chớp nhoáng giữa công chúa Ann của nước XYZ và chàng phóng viên Mỹ đẹp trai tên Joe. Bộ phim do Audrey Hepburn (vai công chúa Ann) và Gregory Peck (vai phóng viên Joe) chủ diễn đã làm thổn thức biết bao con tim trên thế giới. Cho đến ngày nay, cái tên "Spanish Steps" vẫn còn gắn liền với bộ phim "Kỳ nghỉ ở Roma". Tiếc thay, thực tế thì không lãng mạn như phim. Nhà thờ Trinità dei Monti vẫn còn uy nghi đứng trên đỉnh đồi. Quảng trường bên dưới với cái hồ phun nước nổi tiếng đẹp độc đáo được bao che kín mít để trùng tu khiến cho những con chim bồ câu không có chỗ đậu kiếm ăn. Thiên hạ ngồi đầy trên những bậc đá che khuất những góc "lãng mạn" khả dĩ để chụp ảnh. Ở đây, những người nhập cư "phát minh" ra dịch vụ bán hoa hồng giống như trong phim. Bán không được các ông bèn nghĩ cái kiểu rao hàng cho free như ông bán hoa bụng phệ trong phim đã từng tặng cho công chúa Ann. Các ông chiếu cố đến các cặp trai gái trẻ. Nàng tưởng thật nhận xong thì ông xoay sang chàng xin vài Euro gọi là lấy vốn!


marches

Hình 5: Bậc Tây Ban Nha


Tòa thánh Vatican


Đến Roma là phải viếng Tòa thánh Vatican. Vương Cung Thánh Đường St. Peter là thánh đường của mọi thánh đường trên quả đất này. Tiếc thay, chiếc máy ảnh nhỏ bé của tôi không thể tóm thu hết kiến trúc vĩ đại của St. Peter (Hình 6). Cách tham quan hay nhất để hiểu lịch sử Vatican, những tác phẩm mỹ thuật và tiết kiệm thời giờ xếp hàng mua vé là nên tham gia một "tour" nửa ngày có người hướng dẫn. Nội dung thăm viếng Vatican thường có ba phần: Viện Bảo Tàng, nhà nguyện Sistine và Vương Cung Thánh Đường St. Peter.


st-peter

Hình 6: Vương Cung Thánh Đường St. Peter.


Tòa thánh Vatican là một quốc gia; một quốc gia không cần quân đội và ra vào không cần hộ chiếu hay visa mà chỉ cần mua vé tham quan và tuân thủ những yêu cầu cơ bản như không được chụp ảnh, uống rượu hay la lối ồn ào. Ngày nào cũng như ngày nào khánh viếng đến từ mọi nơi trên quả địa cầu không bao giờ dứt. Người ta xếp hàng mua vé dọc theo con đường dưới bức tường thành và cũng là ranh giới của "thành quốc" Vatican và Ý. Ở những ngày lễ đặc biệt như Phục Sinh hay Giáng Sinh, dòng người rồng rắn kéo dài đến vài cây số. Chúng tôi được hướng dẫn đi vào cửa sau và tour sẽ chấm dứt tại quảng trường St. Peter phía trước Tòa thánh.

Đối với những người "ngoại đạo" như tôi chỉ biết Vatican là một Tòa thánh mà không hề biết rằng Vatican còn chứa biết bao tác phẩm nghệ thuật như điêu khắc, tranh vẽ của thời Phục Hưng (từ thế kỷ 14 đến 17). Ngày nay, những tác phẩm này là những hạt kim cương trên vương miện của nghệ thuật loài người. Thời Phục Hưng là một thời đại khai minh bùng ra tại Ý như một cuộc cách mạng văn hóa rồi lan tràn khắp châu Âu kéo dài ba thế kỷ. Thời đại này mang ánh bình minh đến châu Âu, dứt khoát với thời Trung Cổ ảm đạm. Văn hóa là tất cả. Nền văn minh cũng sẽ đi đến sự tàn lụi nếu không có văn hóa như một nền tảng khai minh và chất xúc tác của mọi hoạt động xã hội. Anh hùng tạo thời thế và thời thế cũng tạo ra anh hùng. Trong những "anh hùng" đã được thời thế tạo ra là hai thiên tài nghệ thuật lừng danh, Michelangelo và Leonardo da Vinci, mà người đời sau đặt danh hiệu là "Người của Phục Hưng"(Renaissance Man). Hai nhân vật này sinh ra cùng thời, đa tài, có những lúc họ làm việc cùng nơi nhưng họ không hòa hợp nhau vì hội chứng "một rừng không thể có hai cọp". Leonardo phải lưu lạc đến Milano và ở đây ông vẽ bức họa lừng danh thế giới "Buổi ăn tối cuối cùng" (The last supper). Michelangelo đến Roma tạo nên sự nghiệp lừng lẫy với những công trình nghệ thuật có một không hai tại Vatican. Thật sự, quần chúng rất không công bằng với Michelangelo. Khi nói đến bức họa "Mona Lisa" hay "Buổi ăn tối cuối cùng" thì người ta liên tưởng ngay đến Leonardo. Nhưng nếu không đến Vatican thì tên tuổi Michelangelo chỉ bàng bạc trong sách vở.

Những tác phẩm nghệ thuật của Michelangelo bao trùm khắp nơi trong Vatican. Ông là một nhà điêu khắc, một kiến trúc sư, thích làm thơ nhưng không thích hội họa thậm chí kinh thường, nhưng ông được Nhà Thờ "đặt hàng" vẽ một loạt tranh "Sáng thế" trên trần nhà có diện tích vài mươi mét vuông trong nhà nguyện Sistine (Sistine Chapel). Theo lời cô hướng dẫn, những bức họa trong giáo đường trước Michelangelo không có sự linh hoạt, người trong tranh bất động không lộ cảm xúc. Có lẽ nó phản ánh cái thụ động và ảm đạm của thời Trung Cổ trước đó. Michelangelo thay đổi toàn bộ khái niệm hội họa giáo đường từ kinh nghiệm điêu khắc dày dặn của ông. Ông thổi linh hồn vào những nhân vật trong tranh, tạo ra những nét mặt buồn vui. Thân người mềm mại hơn, tứ chi linh động hơn. Cô ta nói thêm, "Michelangelo và Leonardo đã tạo ra khái niệm cách tân trong hội họa và được đón nhận nồng nhiệt trong thời kỳ Phục Hưng. Những biểu hiện rất tự nhiên trong các bức họa Sáng thế hay nụ cười mỉm của Mona Lisa có thể gọi là một cuộc cách mạng của nghệ thuật". Sau phần giải thích, cô ta đưa chúng tôi vào nhà nguyện Sistine chiêm ngưỡng với thời lượng giới hạn cho mỗi lượt người là 15 phút. Quả thật, trăm nghe không bằng một thấy. Một trong bức họa lừng danh trong loạt tranh "Sáng thế" của Michelangelo là "Sự sáng tạo Adam" (The creation of Adam) phác họa Thượng Đế đầu tóc bạc phơ đầy sức sống bay đến với đàn thiên sứ truyền sự sống qua ngón tay của mình đến ngón tay Adam. Adam được thể hiện là một người đàn ông lực lưỡng có nét mặt chờ đợi dù hơi miễn cưỡng, bàn tay hơi buông thả như chưa sẵn sàng nhập thế (Hình 7). Từ nhà nguyện Sistine chúng tôi đi qua Viện Bảo Tàng trưng bày hàng trăm tượng điêu khắc khác nhau và tranh vẽ trần nhà của nhiều nghệ nhân kéo dài từ thời kỳ Phục Hưng đến thế kỷ 19. Ở đây tôi nhìn thấy bức tượng nửa người của Julius Ceasar. Mặt ông trông khắc khổ có chiếc mũi to và nhiều nếp nhăn hằn trên trán.


adam

Hình 7: Sự sáng tạo Adam (Nguồn: Wikipedia)


Sau cùng chúng tôi đi vào St. Peter. Vừa bước vào thì phía góc phải của thánh đường là tượng Pietà được đặt trong một lồng kính chống đạn, một kiệt tác điêu khắc của thiên tài Michelangelo ở tuổi 23 (Hình 8). Tác phẩm này diễn tả Đức Mẹ để thi hài của Jesus lên đôi chân của mình sau khi Ngài vừa được mang xuống từ thập tự giá. Gương mặt của Đức Mẹ mang một thoáng u buồn, hơi trẻ so với một người mẹ bình thường đã vào tuổi trung niên. Jesus nằm bất động, người buông thả trên đôi chân Đức Mẹ. Tôi nhìn bức tượng mà có cảm giác nó đang toát ra một sự sống. Đôi tay thiên tài của Michelangelo đã biến những tảng cẩm thạch thô cứng trở thành những vật mềm mại được biểu hiện một cách thần tình qua mái tóc và trang phục của Đức Mẹ.


pieta

Hình 8: Tượng Pietà


Một kỳ quan khác là nội thất thánh đường với mái vòm cao vút vài chục mét ở bên trên. Cái vĩ đại của kiến trúc cổ đưa người xem từ kinh ngạc đến kinh ngạc khác. Những cây cột cẩm thạch được chạm khắc cực kỳ công phu tạo nên hình ảnh, hoa văn nhiều màu sắc và cái trần cong cong được dát vàng. Nền nhà cũng làm bằng cẩm thạch với nhiều màu sắc khác nhau dẫn đến chỗ cầu nguyện ở cuối hành lang. Cái đẹp và vĩ đại của kiến trúc nội thất ở đây không thể nào diễn tả được hết bằng lời. Nhưng mỹ thuật vẫn không làm loãng không khí linh thiêng trong St. Peter. Ở đây là nơi chôn cất của một số Đức Giáo Hoàng nhiều thế kỷ trước và gần đây Đức Giáo Hoàng John Paul II.


Firenze


Chúng tôi tiếp tục cuộc hành trình tiến về phía Bắc. Từ Roma chúng tôi đến thành phố Firenze (Florence) vào một buổi tối trời lất phất mưa. Firenze là một thành phố nhỏ có 300.000 dân là trung tâm của vùng Tuscany trù phú. Firenze rất nên thơ và nhẹ nhàng. Dòng sông Arno êm đềm chảy ngang thành phố nối liền với thị trấn Pisa ở phía đông là một dòng sông lịch sử mang nhiều ân oán giữa hai thành phố. Firenze đã từng là một trong những trung tâm thương mại, tài chính và văn hóa tại châu Âu từ thời Trung Cổ. Thánh đường lúc nào cũng thường trực hiện diện trong các thị trấn lớn nhỏ tại Ý. Thành phố càng lớn càng lâu đời thì nhà thờ cũng phải có số tuổi và bề thế tương đương. Thánh đường Firenze nổi tiếng với cái mái vòm ngói đỏ to lớn nhất nhì châu Âu, cây tháp vuông cao chót vót và những bức tường làm bằng cẩm thạch hai màu đen trắng tạc nên những ô chữ nhật lớn nhỏ đều đặn. Lại một kiệt tác vĩ đại khác trong kiến trúc giáo đường (Hình 9). Firenze cũng rất tự hào với bức tượng điêu khắc khỏa thân David, một tác phẩm lừng danh khác của Michelangelo mà tôi không có thời gian để tham quan. Firenze được xem là nơi khai sinh của phong trào Phục Hưng châu Âu, đã từng là một Mecca của nghệ thuật và cũng là nơi mà Leonardo đã đặt cọ vẽ tạo nên tác phẩm "Mona Lisa".


firenze

Hình 9: Thánh đường Firenze


Viện bảo tàng nổi tiếng Uffizi được xây cạnh dòng sông Arno vào thế kỷ 16 và là nơi tàng trữ hàng ngàn hiện vật mỹ thuật bao gồm tranh vẽ và điêu khắc từ thời kỳ Đế quốc La Mã đến thời Phục Hưng trải dài hơn 1500 năm. Bức họa vô giá "Vệ Nữ giáng trần" (The birth of Venus) được trưng bày ở đây (Hình 10). Hai thiên thần một nam một nữ thổi luồng sinh khí để tạo nên Vệ Nữ có một khuôn mặt đẹp hiền hòa và thánh thiện. Nàng khỏa thân, e thẹn trong dáng đứng nghiêng nghiêng trên chiếc vỏ sò lướt sóng đi vào bờ và được một phụ nữ đón tiếp với cái áo choàng đỏ. Nàng có một mái tóc thật dài, vàng óng ánh bay bay theo gió. Một tay nàng che một phần ngực úp úp mở mở, tay kia nàng buông thỏng đè lên mái tóc dày, vô tình hay cố ý che lại phần dưới của một thân hình tuyệt mỹ. Tôi bị thu hút bởi vẽ đẹp Vệ Nữ, đứng nhìn rất lâu bức họa này. Thầm nghĩ mỹ học thời Phục Hưng là một cuộc cách mạng tạo ra một góc nhìn nghệ thuật để tôn vinh vẽ đẹp của cơ thể con người và giải phóng nó ra khỏi những lớp áo dày trong hội họa thời Trung Cổ. Vẽ đẹp mềm mại và đường cong trên cơ thể người đàn bà, hay cơ bắp cuồn cuộn của người đàn ông đã được Michelangelo và những người sau ông lột trần một cách sống động. Bộ ngực người đàn bà từ xưa đã được xem như một "tòa thiên nhiên" không cần phải cường điệu mỹ hóa. Bộ phận sinh dục đàn ông, ngược lại, từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây, trong văn học nhân gian lẫn văn chương bác học, thường bị xem là một công cụ mang tính dung tục thậm chí thấp hèn. Nhưng ở một chiều hướng khác nhuốm màu sắc tôn giáo, sinh thực khí của giống đực lại được phủ lên lớp áo của sức mạnh thần linh như là cái khởi đầu của vạn vật. Trong những bức tranh hay tượng điêu khắc của nghệ thuật Phục Hưng, sự hiện diện trần trụi của dương vật thoạt nhìn hơi phản cảm do cái định kiến được gọi là "thuần phong mỹ tục". Nhưng quan sát kỹ thì nó được nâng niu, chăm chút và mỹ hóa bằng những bàn tay nghệ thuật. Nó không cần phải khoa trương sự hùng dũng một cách lộ liễu để chứng tỏ "sức mạnh sáng tạo" thần linh như những tượng linga trong Ấn Độ giáo. Hay phải rụt rè che khuất xem như vật phi tồn tại trong nghệ thuật phương Đông. Nghệ nhân thời Phục Hưng theo con đường trung dung hiện thực pha một chút mỹ học đã đem một bộ phận bình thường trở lại vị trí bình thường vốn có của nó.


venus

Hình 10: Vệ Nữ giáng trần (Nguồn: Wikipedia)


Chuyến tour địa phương một ngày đưa chúng tôi đến các thị trấn thời Trung Cổ như Siena, San Gimignano đi qua những vùng quê của Tuscany và cuối cùng đến tháp nghiêng Pisa. Người hướng dẫn viên của chúng tôi là một sinh viên xinh đẹp người Ba Lan làm việc bán thời và dự định ở lại đây vì quá yêu Firenze! Từ thế kỷ 15, vùng Tuscany vốn là vùng thuần túy nông nghiệp, làm rượu vang và tơ lụa. Nhưng sự giao dịch thương mại đã phát sinh nhu cầu ngân hàng và tài chính mà Siena là trung tâm cho những dịch vụ này. Vào thời Trung Cổ, Firenze, Siena và Pisa đã có những va chạm quyền lợi kinh tế. Sứ quân ở những vùng này tìm cách chinh phục lẫn nhau bằng sức mạnh quân sự và cuối cùng Firenze là kẻ chiến thắng.

Thị trấn Siena là một cổ thành được xây trên một ngọn đồi được bao bọc bởi tường thành bằng đá rêu phong và có cổng thành để đi vào phố trung tâm. Ở đây, cũng giống Roma có nhiều con đường nhỏ lát đá đi quanh co dọc theo những căn nhà cao cao với những cánh cửa sổ vuông vuông nhiều màu cùng tập trung đến một quảng trường to rộng. Một con đường nhỏ khác dẫn đến sườn đồi thoai thoải nhìn xuống vùng đồng quê bao la có những vườn nho xen lẫn với đám cây tùng cao ngất. Xa xa là những ngôi nhà mái đỏ hay những tháp chuông nhà thờ cao cao hắt lại những tia nắng mặt trời lung linh trong cánh đồng trải dài xanh mướt. Cô hướng dẫn bỗng dừng lại trước một quảng trường mà trước mặt là một tòa nhà xưa của ngân hàng "Banca Monte dei Paschi di Siena" và bức tượng của người sáng lập vào thế kỷ 15. Ngân hàng này vẫn còn hoạt động đến ngày hôm nay. Triết lý ở Siene chỉ là "làm ăn" kiếm tiền. Và con đường trước mặt lúc xưa có vinh dự là một trong những con đường chính trên toàn nước Ý dẫn đến Roma.


Pisa


Mục đích đến Pisa của mọi người hầu hết là để chiêm ngưỡng cái tháp nghiêng (Hình 11). Cái tháp đã tồn tại hơn 800 năm nhưng nó bắt đầu nghiêng ngay sau khi hoàn thành. Trung bình đỉnh tháp di động 1,5 mm/năm. Ngoài cái nghiêng "trời cho", tháp có cấu trúc hình ống. Một hình dạng đầy thách thức cho các nhà thiết kế và kỹ sư xây dựng. Nó là một bằng cớ chứng tỏ tài năng xây cất của người Ý nhưng không may người đương thời chưa biết đến kỹ thuật phân tích địa chất bằng những phương pháp khoa học khiến cho "sự cố" đã xảy ra. Nó tiếp tục làm đau đầu các khoa học gia hiện đại nhưng mang lại niềm vui cho khách thập phương. Có một lúc tháp nghiêng quá đà, các kỹ sư, nhà toán học, vật lý, sử gia họp lại với nhau cùng thảo luận, lập ra những mô hình toán học để ổn định độ nghiêng. Người ta đã đổ hàng chục triệu đô la để tìm lời giải đáp từ những phương pháp đơn giản nhất cũng như phức tạp nhất. Lúc thì dùng dây cáp kéo ngược lại, lúc thì đặt hàng ngàn tấn chì làm đối trọng, lúc thì đào lấy đất dưới nền tháp ở phía nhô lên để làm nghiêng ngược lại. Tháp nghiêng là một thách thức đối với chuyên gia lẫn người không chuyên. "Thần đèn" Việt Nam cũng có lần hăm hở giơ tay tình nguyện xin được đi chỉnh sửa tháp Pisa. Trong lần tu chỉnh cuối, chuyên gia bảo đảm là tháp sẽ ổn định ít nhất 200 năm. Thôi nhé, xin hãy để nguyên cái dáng đứng "nghiêng nghiêng" Vệ Nữ vì cái đối xứng không phải lúc nào cũng là cái đẹp tuyệt đối. Cái "nghiêng nghiêng" này cũng thu hút hàng triệu khách nhàn du và đã để tên tuổi của Pisa vào bản đồ thế giới.


pisa

Hình 11: Tháp nghiêng dùng cột đèn làm chuẩn.


Nhưng Pisa không phải chỉ có tháp nghiêng. Cái tháp thật ra chỉ là một phần của đại thánh đường Pisa đã tồn tại hơn 1000 năm. Người ta thường nhìn cái "nghiêng" mà quên đi thánh đường. Pisa cũng sở hữu Đại học Pisa một cơ sở giáo dục lâu đời (700 năm) hàng đầu của Ý và thế giới. Và Galileo Galile, cha đẻ của nền khoa học hiện đại, là đứa con lỗi lạc của Pisa. Galileo đã quan sát sự vận hành của Thái Dương hệ bằng kính viễn vọng tự chế của mình và bằng thực nghiệm ông khiêm tốn kết luận rằng trái đất quay quanh mặt trời, không phải là vật thể cố định làm trung tâm của vũ trụ. Tiếc thay, Nhà Thờ Roma (Vatican) không nghe, buộc tội ông là người dị giáo, hăm dọa tra tấn, cấm ông dạy học, xuất bản sách và giam lỏng ông suốt đời.


Venezia (Venice)


"Venezia đang chìm" trở thành một thực tại hơn là một tiếng chuông cảnh báo. Venezia là một hòn đảo cách đất liền 3 km và được nối liền bằng đường xe lửa qua một eo biển cạn. Khi vừa bước ra khỏi nhà ga tại Venezia, trước mắt tôi là một con kênh chắn ngang nối liền với biển Adriatic. Quả thật, Venezia là một thành phố có một không hai trên quả đất này. Ở đây không có đường xe nên tàu thuyền và đôi chân là hai phương tiện đi lại chính. Người ưu tư cho số phận Venezia phải nói là rất nhiều vì như một người con gái đẹp mong manh, như ngọn đèn trước gió, nó quá nên thơ để biến mất trên hành tinh này. Con Kênh Lớn (Grand Canal) hình chữ S ngược là một con lộ huyết mạch chảy xuyên qua thành phố. Nối liền với Kênh Lớn là những con kênh nhỏ và nhỏ hơn nữa tạo nên một hệ thống kênh chằng chịt chia Venezia thành hàng trăm hòn đảo nhỏ và đương nhiên có hàng trăm cây cầu đi bộ dài ngắn khác nhau.

Nhìn lại lịch sử, Venezia vốn là một đảo có nhiều đầm lầy và không phải là nơi sinh sống. Hơn 1500 năm trước, những cuộc tấn công của bọn người "man di" (barbarian) trong đất liền đã khiến người dân bỏ chạy tị nạn đến hòn đảo này. Dần dà những người tị nạn kéo đến càng đông và biến Venezia trở thành nơi cư trú vĩnh viễn. Nhưng làm sao họ có thể xây nhà trên mặt đất phần lớn là bùn sình? Họ nghĩ ra một phương pháp là đóng cừ (đóng cọc gỗ) xuống bùn cho đến khi cọc chạm đất cứng dưới đáy biển. Có những tòa nhà cần đến hàng trăm ngàn cọc gỗ. Tất cả được làm bằng từ cơ bắp con người! Trong lòng đất cọc gỗ ít tiếp xúc với không khí nên hiện tượng mục gỗ không xảy ra mà trái lại gỗ càng lúc càng bền cứng. Sau đó họ làm nền đá đặt lên nền gỗ, một loại đá được khai thác dễ dàng đâu đó ở vùng biển Adriatic có tính chất chống nước biển. Tạo hóa thật sự cũng không phụ sự bền chí của con người. Từ đó họ xây lên những tòa nhà và giáo đường kỳ vĩ. Khi đã có điều kiện để an cư lạc nghiệp, chẳng bao lâu trong vài thế kỷ Venezia trở nên phồn vinh và trở thành trung tâm thương mại, giao dịch quan trọng trong vùng biển Adriatic. Người Venezia (Venetian) quen sống với biển, làm ăn giỏi, có bản lĩnh lại nhiều chí phiêu lưu. Marco Polo là một Venetian đã từng lưu lạc đến tận Trung Hoa đời Nguyên. Nhưng sự trù phú và phong lưu của Venezia đã nhanh chóng đẩy cả một xã hội vào con đường trụy lạc ăn chơi. Có một lúc người ta gọi Venezia là "nhà thổ của châu Âu". Qua nhiều cuộc thăng trầm, người Venenzia ngày nay vẫn tự hào về lịch sử độc đáo và ý chí khắc phục thiên nhiên của mình. Thậm chí khi qua đời họ muốn thi hài của mình được mai táng ở Venezia, và có một hòn đảo nhỏ gần đó toàn thể được dùng làm nghĩa trang cho Venetian.

Hơn một ngàn năm qua cho đến ngày nay, mối quan tâm của người Venezia vẫn là sự chống chọi với biển. Người ta tính trung bình cứ 100 năm Venezia chìm xuống biển 10 cm bởi sự di động của nền đất dưới đáy biển. Thế kỷ vừa qua vì những họat động con người phần lớn do những chiếc tàu động cơ và việc xây đường ray xe lửa khiến cho mức lún gia tăng đến 20 cm. Hiệu ứng nhà kính làm nước biển dâng cao tạo thêm một biến số đau đầu. Tôi nhìn thấy có nhiều tòa nhà đã bị nước biển tràn vào tầng một và cũng có một số nơi bị bỏ trống trở nên hoang phế. Cư dân ở đây càng lúc càng giảm đến gần con số 55.000 vì cuộc sống không tiện nghi. Ngược lại số lượng du khách càng lúc càng gia tăng. Tôi không thấy trẻ con và người cao niên, không thấy trường tiểu học hay trung học. Đi thuyền, đi bộ và leo cầu xuống cầu không phải là lựa chọn của con người sống ở thế kỷ 21.

Dù có nhiều nỗi lo âu Venezia vẫn đẹp mong manh, kiêu hãnh và tràn đầy lãng mạn. Đứng trên cầu Rialto ở trung tâm thành phố bắc ngang Kênh Lớn người ta nhìn thấy những hoạt động bình thường của một đô thị. Nhưng ở đây thay vì xe thì là những chiếc tàu chở hàng hay hành khách, tàu cảnh sát, tàu cứu thương, những chiếc taxi biển vượt sóng hay thuyền gondola chèo tay đi chầm chậm. Venezia trong một thoáng mưa chiều hay ở một ngày nắng tốt, vào lúc bình minh hay bảng lảng hoàng hôn, lúc nào cũng là một thành phố gợi cảm lung linh trên biển. Hai ngàn con đường nhỏ lát đá với hàng trăm cây cầu đưa ta đến mọi ngõ ngách của Venezia. Đi vào những ngõ khuất ta sẽ thấy một Venezia im lìm. Ở đây có nhiều con kênh nhỏ chỉ vừa cho hai chiếc gondola qua lại, hai bên là những tòa nhà đã nhuốm vẻ mệt mỏi rêu phong. Những bức tường loang lỗ làm lộ ra những viên gạch đỏ vì chiều dài của thời gian hay do sự lãng quên của con người. Tôi đứng nhìn con kênh nhỏ loang loáng bóng tường nhà rồi dùng trí tưởng tượng thay dòng kênh bằng một con đường dài và hẹp. Bỗng nhiên, mọi vật trước mắt trở nên xơ cứng, nhếch nhác và tầm thường (Hình 12). À … đúng là nước. Chính những dòng nước trong xanh của con kênh nhỏ hay vùng biển rộng trước quảng trường San Marco với những chiếc gondola nhấp nhô theo sóng nước, hay ngọn tháp vuông màu đỏ, mái vòm giáo đường màu xanh lấp lánh trong ánh nắng mặt trời đã đem lại cái trữ tình của Venezia (Hình 13). Sóng nước, ánh sáng và kỳ công của con người đã tạo nên sự kỳ vĩ Venezia. Hầu như mọi nơi trên cái hòn đảo nhỏ bé này từ quảng trường San Marco hoành tráng, cầu Rialto nhộn nhịp đến con phố nhỏ hay những góc khuất yên tĩnh đều có thể là nguồn cảm hứng vô bờ trong hội họa. Và như một người con gái, khi đã đẹp thì một vật bình thường cũng trở thành món trang sức cuốn hút làm tăng thêm nét hoang dã trên những đường cong đài cát. Cái rêu phong bởi sức nặng thời gian, những chậu hoa bình thường để ngoài cửa sổ lan can hay cây cọc gỗ thô thiển ở những bến thuyền bỗng chốc trở thành nét chấm phá dào dạt làm rung động lòng người.


hinh12

Hình 12: Góc khuất


hinh13

Hình 13: Kênh Lớn.


Tôi từ giã Venezia trong nỗi bâng khuâng như phải tạm biệt với một người vừa chớm yêu lại phải nói câu giã từ. Một thoáng bùi ngùi đi qua trong tôi khi nghĩ đến 50, 100 năm tới Venezia chỉ là phế tích, một chốn không người với những toà nhà nghiêng ngã, những mái vòm giáo đường rạn nứt, những chiếc cầu nhỏ năm xưa nay không còn dấu vết. Lúc đó trên dòng Kênh Lớn mọi vật trở nên bất động hoang sơ, chỉ thấy những chiếc thuyền chở khách nhàn du đến đến đi đi trầm trồ, luyến tiếc. Nhưng Venezia không màng đến một thời hoàng kim đã nhẹ nhàng đi qua, vô tư chìm dần, chìm dần vào lòng biển …


Milano


Từ Venezia chúng tôi đi đến Milano và chấm dứt cuộc hành trình xuyên Ý tại đây. Nhà ga xe lửa trung tâm của thành phố Milano được xây bằng đá, to cao và rất ấn tượng. Nghe đâu đó là công trình của nhà độc tài phát-xít Mussolini được hoàn thành vào năm 1931. Trong thế chiến thứ hai Milano bị bom tàn phá hơn 60 % và những khu bị bom được xây dựng lại trở thành khu hiện đại. Đi qua những thành phố và thị trấn cổ trong mấy ngày qua, bây giờ tôi mới thấy lại hình ảnh quen thuộc của các nhà cao tầng với những cây cần cẩu quay tới quay lui nhộn nhịp việc xây cất, xe tram ngược xuôi trong nội thành và đường xe cao tốc quanh thành phố. Người ta đến Ý để tìm cái cổ xưa, nhưng Milano đại diện cho cái hiện đại và năng động của Ý. Như bao thành phố hiện đại khác Milano là thành phố của thời trang, kinh tế, công nghiệp, ăn uống và vui chơi. Dân Ý thường nói, đến Milano phạm tội rồi đi Roma xin tội! Nhưng dù bị gọi là nơi phạm tội một trong những kỳ quan ở Milano vẫn là … nhà thờ. Phải nói rằng đến Ý chỉ để chiêm ngưỡng nhà thờ thì cũng đáng đồng tiền bát gạo. Mỗi thánh đường có vẽ đẹp riêng của nó, "mỗi tòa mỗi vẻ, mười phân vẹn mười".

Đại thánh đường Milano mà dân ở đây gọi tắt là "Duomo" (cathedral) là một kiến trúc bằng đá trắng đồ sộ được xây cất cực kỳ tỉ mỉ mà phía trước mặt là một quảng trường rộng hàng chục ngàn mét vuông (Hình 14). Khởi công gần 700 năm trước và phải mất vài trăm năm để hoàn thành. Thánh đường có sức chứa 40.000 người bên trong tương đương với toàn thể cư dân Milano vài trăm năm trước. Chúng tôi tham gia vào một đoàn có người hướng dẫn vào trong thánh đường. Đặc điểm của thánh đường là phía trên đỉnh của mỗi ngọn tháp là một bức tượng mà tôi phỏng tính có hơn 100 bức tượng trên mái thánh đường. Nhìn từ xa những bức tượng này cho một cảm giác rất mong manh chỉ cần một cơn bão là có thể làm ngã đổ. Cô hướng dẫn trấn an là chưa có chuyện này xảy ra vì mỗi bức tượng được khắc từ một khối đá nặng vài tấn.


milano

Hình 14: Đại thánh đường Milano


Từ Duomo chúng tôi được hướng dẫn đi qua những con phố của trung tâm Milano đến một địa điểm gọi là "Convent of Santa Maria delle Grazie" nơi mà 500 năm trước Leonardo đã vẽ bức họa "Buổi ăn tối cuối cùng" trên một bức tường ở đây. Leonardo cũng như Machelangelo là những nghệ nhân tự do làm việc theo đơn đặt hàng từ các đại gia, quan chức hay Nhà Thờ. Không khác gì ngày nay đi tìm việc, thiên tài cũng phải rày đây mai đó mưu sinh. Leonardo làm việc tại Milano trong một thời gian dài và hoàn thành nhiều tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng trong đó có "Buổi ăn tối cuối cùng".

Vì nhu cầu của quá nhiều khách viếng, những đoàn người vào xem cần phải mua vé trước, đến đúng giờ và chỉ được quy định vào bên trong tối đa 15 phút. Đúng giờ hẹn, chúng tôi được hướng dẫn đi qua hai lần cửa và bước vào trong một căn phòng thật to tương đương với một rạp xi-nê nhỏ và trong ánh đèn mờ bức họa thần kỳ hiện ra trước mặt. Mọi người không ai bảo ai đều đứng sững lại, giọng cô hướng dẫn cũng trầm xuống. Tôi cảm thấy cái gì rất linh thiêng toát ra từ bức họa, có thể là do sự pha lẫn giữa cái huyền bí của tôn giáo và cái linh động trong bức họa tạo ra từ một bàn tay thiên tài. Tôi phỏng chừng bức họa dài 9 mét và cao không hơn 5 mét (Hình 15). Màu sơn đã nhạt làm mất đi nét sắc sảo nhưng biểu hiện của người trong tranh vẫn còn sống động. "Buổi ăn tối cuối cùng" không phải là một đề tài mới trong thời Leonardo. Theo lời cô hướng dẫn, đã có nhiều người trước Leonardo vẽ cùng một đề tài nhưng Leonardo đã diễn tả một cách xuất thần phản ứng của 12 tông đồ ngay sau khi Jesus tiên liệu, "Sẽ có một người trong các ngươi phản bội ta". Jesus ngồi giữa vẻ mặt u buồn. Lời của Jesus đi ngang như tiếng sét. Mười hai tông đồ chia làm 4 nhóm biểu lộ nhiều thái độ và thần sắc khác nhau. Judas, kẻ phản bội, được ông vẽ bằng màu sắc u ám, râu ria xồm xoàm, có thái độ thụ động như không muốn tham gia vào việc đối thoại. Một tay Judas nắm chặt cái túi tiền chứa ba mươi lạng bạc vừa lãnh được để làm việc chỉ điểm. Có lẽ, đây là phong cách của nghệ thuật Phục Hưng như tranh vẽ "Sáng thế" của Michelangelo trên trần nhà của nhà nguyện Sistine.


hinh15

Hình 15: Buổi ăn tối cuối cùng (Nguồn: Wikipedia)


Tài năng của Leonardo không dừng ở hội họa. Ông có nhiều hình vẽ mô tả ý tưởng về khoa học và y học. Những ý tưởng và mô hình của Leonardo về khoa học bao gồm cơ khí, thủy động lực học, vật bay, máy dệt, kỹ thuật xây cất được trưng bày tại Viện Bảo tàng Khoa học Kỹ thuật của thành phố Milano. Có thể nói rằng Leonardo có một trực giác phi phàm khi tạo ra những mô hình này. Nhưng ông còn quá sớm để làm ý tưởng chấp cánh bay cao thành thực dụng. Lúc đó toán học chưa được dùng như một công cụ để miêu tả các khái niệm khoa học. Việc này cần thêm một thế hệ kế tiếp Leonardo. Đó là thế hệ của Galileo Galile. Ở Viện Bảo tàng này học sinh đến học tập hay làm thực nghiệm nhiều hơn là du khách như tôi. Các em học sinh đi lại ghi ghi chép chép. Tôi rất ngạc nhiên khi một Viện Bảo tàng lại có những dụng cụ thí nghiệm để làm thực tập bao gồm những môn như Hóa học, Vật lý và Sinh học. Cũng nên nói thêm là trong suốt cuộc hành trình tôi đã chứng kiến nhiều đoàn học sinh đi học tập dã ngoại với thầy cô. Tại Quảng trường La Mã (Roman Forum) học sinh xen lẫn với du khách. Thầy cô nhiệt tình giảng bài trước những phế tích, có lẽ về lịch sử, cho một đoàn học sinh chăm chú ngồi nghe.

Để chấm dứt cuộc hành trình xuyên Ý, tôi muốn nói đến Hồ Como (Lake Como), một thị trấn cách Milano 1 tiếng đường xe về phía bắc và gần biên giới với Thụy Sĩ. Đây là điểm cực bắc của cuộc hành trình. Hồ Como là địa điểm nghĩ mát của các đại gia và quan quyền từ thời đế chế La Mã. Como là địa điểm duy nhất mang vẽ đẹp của cảnh sắc thiên nhiên trong các nơi tôi đã đi qua. Từ Como người ta thấy rặng Alps hùng vĩ xa xa. Những tòa nhà cổ xưa được xây ở hai bên đồi núi trùng điệp. Ở đây, rất ngẫu nhiên tôi gặp Alessandro Volta. Nói đúng hơn là tôi gặp tượng của Alessandro Volta. Como là quê quán của Volta một nhà bác học người Ý lần đầu tiên đã sáng chế ra pin vào thế kỷ 19. Đơn vị điện áp Volt được lấy từ tên Volta của ông. Nguyên tắc pin Volta và pin của ngày hôm nay vẫn không có gì thay đổi. Chỉ khác là kích cỡ. "Cục" pin đầu tiên là cái ống tròn cao 60 cm và pin ngày hôm nay đã thu nhỏ bằng đồng xu. Người dân Como lập ra Quảng trường Volta, một đền kỷ niệm và một ngọn "hải đăng" trên núi Como để tưởng nhớ một nhà khoa học vĩ đại.


***


Trở lại Úc dư âm về cái đẹp lâng lâng kéo dài qua nhiều ngày. Tôi phải ngồi vào bàn cẩn thận ghi ngay những cảm xúc đó trước khi nó vuột mất. Cái đẹp của xứ Ý không phải là vẻ đẹp thiên nhiên mà là sự kết hợp vô cùng vi diệu giữa kỳ công của con người và Mẹ Thiên nhiên. Mỹ thuật trong kiến trúc, điêu khắc, hội họa bắt nguồn từ động lực tôn giáo đã làm bùng nổ một thời đại. Trong một chuỗi sự kiện xảy ra qua nhiều thế kỷ nhiều thiên tài và nghệ nhân siêu phàm vô danh đã xuất hiện tạo ra những điều kỳ vĩ. Tôi cảm thấy tài năng của con người quả là vô hạn. Người ta thường nói đến "Mỹ học". Tôi không biết và hiểu thế nào là Mỹ học. Những gì nhìn thấy ở Ý từ những căn nhà ở ven đồi miền quê Positano, những thánh đường nguy nga, chiếc thuyền gondola của Venezia, đến "Buổi ăn tối cuối cùng", theo tôi đó là Mỹ học. Người ta bảo cảm giác lần đầu lúc nào cũng sâu sắc nhưng đối với Ý nếu có đến những lần sau dù cảm nhận có khác dư vị vẫn đậm đà.


Trương Văn Tân

(Lễ Phục Sinh, tháng 4 2014)



Các thao tác trên Tài liệu

Các số đặc biệt
Văn hóa - Nghệ thuật


Sách, văn hóa phẩm


Tranh ảnh

Ủng hộ chúng tôi - Support Us
Kênh RSS
Giới thiệu Diễn Đàn Forum  

Để bạn đọc tiện theo dõi các tin mới, Diễn Đàn Forum cung cấp danh mục tin RSS :

www.diendan.org/DDF-cac-bai-moi/rss