Bạn đang ở: Trang chủ / Tài liệu / Báo cũ / Số 153 / Vài ý ngắn về văn hoá...

Vài ý ngắn về văn hoá...

...văn học và giáo dục Việt Nam


Vài ý ngắn về văn hoá, văn học
và giáo dục Việt Nam


LÊ THÀNH KHÔI



Về văn hoá


Trong xã hội gọi là "truyền thống", và nói một cách chung chung, cơ sở kinh tế ảnh hưởng lớn đến văn hoá. Văn hoá của ta xây dựng từ xưa trên nông nghiệp. Cho tới nay, tuy rằng đất nước đã bắt đầu công nghiệp hoá, vẫn còn 70 % dân số sống ở nhà quê, không ở thành thị.

Nhưng có nhiều thứ nông nghiệp. Có nông nghiệp dùng hoàn toàn chân tay, có nông nghiệp dùng ít hay nhiều máy móc. Giữa ta và người Hán trước đây ba bốn nghìn năm, nông nghiệp khác nhau vì cốc loại khác nhau. Người Hán trước đây đầu tiên sống ở lưu vực sông Hoàng Hà trồng kê là một thứ cốc trồng khô. Người Việt ở miền Nam sông Dương Tử trồng lúa nước. Người Hán gọi nước là quốc, nghĩa là một nơi có thành trì 城, có tường xây xung quanh để bảo hộ hệ thống chính trị 國. Ta gọi nước là nước, hay đất nước, đủ biết chất tự nhiên này quan trọng biết bao cho sự sống còn của dân tộc.

Sự khác biệt giữa trồng khô và trồng nước đưa đến hiệu quả khác nhau về xã hội. Trồng khô là công việc của đàn ông, do đó cho đàn ông ưu thế, chế độ phụ hệ sớm nở. Trồng nước có sự hợp tác giữa đàn ông và đàn bà. Đàn ông cày bừa, đàn bà cấy. Do sự hợp tác giữa đôi bên, địa vị người đàn bà ở ta cao hơn là ở người Hán. Một bằng chứng là sự tôn thờ các Mẫu ở ta hãy còn thực tại. Lúc đến nước ta, Phật giáo đã sáp nhập các Mẫu vào chùa tức là tứ Pháp. Ta gọi trời là Bà, trăng là Ông, trong khi người Hán cho trời là dương, trăng là âm. Sau này khi người Hán chiếm nước ta, dần dần ta mới nói Ông trời, chế độ mẫu hệ dần dần mất đi cho chế độ phụ hệ.

Địa vị cao của đàn bà rất rõ trong xã hội ta. Nó biểu hiện trong tục ngữ ca dao và trong luật lệ. Trong luật Hồng Đức, trước khi luật Gia Long chịu ảnh hưởng của Trung Quốc nhiều hơn, con gái và con trai đều được thừa kế bình đẳng. Con gái có quyền hương khói cho cha mẹ nếu cha mẹ không có con trai. Nếu chồng bỏ rơi vợ trong 5 tháng, người vợ có quyền bỏ chồng *.

Một điểm tích cực khác của văn hoá nông nghiệp cộng với ngôn ngữ dân tộc là sự phong phú của văn học dân gian, văn học truyền miệng.

Ít nước có một kho tàng tục ngữ ca dao tuyệt diệu như ta. Nếu so sánh với Pháp chẳng hạn, thì văn học bình dân của Pháp chẳng thấm đâu với văn học bình dân của ta.

Nhưng hiện tượng nào cũng có hai mặt : mặt phải và mặt trái, mặt tích cực và mặt tiêu cực. Người nông dân có óc thực tế, gần gũi sự việc, không có óc trừu tượng hoá. Những ý niệm hay khái niệm trừu tượng của ta đều lấy chữ ở nước ngoài, trước đây phần nhiều ở chữ Hán bây giờ thì mượn ở tiếng Pháp hay tiếng Anh. Trước thế kỉ XX, ta không có một nhà khoa học nào (trừ Lãn Ông) mà cũng không có triết học nếu ta trừ một vài nhà thơ thiền thời Lý-Trần, trong đó xuất sắc nhất là vua Trần Thái Tông. Có nhiều người gọi Lê Quý Đôn là một nhà triết học. Sự thực ông ấy viết rất nhiều về đủ các loại, nhưng không đi sâu vào đâu cả, có khi chỉ là những liệt kê về địa dư và lịch sử (nói thế không có nghĩa là không có ích cho người nghiên cứu). Thật sự Lê Quý Đôn có viết về triết học : trong Vân đài loại ngữ có một chương về lí khí, tuy lí thú thật nhưng không đủ để gọi Lê Quý Đôn là một nhà triết học. Riêng tôi cũng đã viết về một vài nhà triết học, từ Khổng Tử đến Marx và Engels, và phê bình họ. Nhưng tôi không coi tôi là một nhà triết học.

Trở lại vấn đề bản tính khoa học, có thể nói người Việt xưa không có óc khoa học nên nhiều khi cẩu thả. Cha ông chúng ta đã không biết lợi dụng triệt để một dụng cụ có hiệu lực lớn : nghề in. Nghề in không phổ biến, người ta cứ chép tay. Mà người chép có phải lúc nào cũng là nhà học rộng đâu. Không hiểu chữ gì thì viết bừa hay đổi ra chữ khác. Do đó mà một tác phẩm có nhiều bản in hay chép khác nhau mà bây giờ các nhà nghiên cứu phải mất bao nhiêu công lực để tìm xem bản nào là bản chính thức, câu nào là câu chính thức của tác giả.

Phải nói rằng cái tính không khoa học đó bây giờ hãy còn, trộn với những di tật của thời chuyên chính. Tôi thấy ở bên ta, khi đăng lại một bài đăng ở ngoại quốc, người ta nhiều khi cắt đi một hai đoạn mà không xin phép tác giả hay không nói là đã cắt.

Cũng về vấn đề khoa học hay không khoa học, phải nói rằng ta nhiều khi bị một hệ tư tưởng nào đó chi phối và đánh lạc. Ngày xưa, thời Lê-Nguyễn, có sách bị cấm hay phải sửa đổi. Ngày nay vẫn thế tuy rằng hệ tư tưởng đã thay đổi. Năm 1959, nhóm Văn Sử Địa cho ra cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam, quyển IV, trong đó họ xếp Nguyễn Du vào thế kỉ XVIII tuy biết rằng Nguyễn Du đến 1820 mới chết. Gia Long lên ngôi năm 1802. Có phải tại lúc bấy giờ nhà Nguyễn bị coi là một triều đình bán nước không ? Trong khi đó, cuốn Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam của nhóm Lê Quý Đôn, tập II, đã đúng sự thực hơn khi xếp Nguyễn Du vào thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX. Cả hai cuốn đều đánh giá một tác phẩm theo nội dung tiến bộ hay không của nó, phẩm chất văn học không kể đến hay đứng sau.

Cả đến ngày nay, một số người viết về sử văn học vẫn bị hệ tư tưởng đó chi phối, làm giảm bớt tính khoa học của những gì họ viết. Viết về văn hiện đại họ lờ những người có tài nhưng không "chính giáo", họ dẫn một người, nhưng xén cắt một hai dòng, v.v... Trong một công trình đồ sộ như Tổng tập văn học Việt Nam, tôi không thấy có một kiệt tác là Văn tế trận vong tướng sĩ mà Phan Huy Ích đã viết cho Nguyễn Văn Thành năm 1804. Quên hay cố ý ? Trong khi đó thì có 5 tập dành cho văn học cách mạng những năm 1930-45, một số tác phẩm có tính cách tuyển truyền hơn là văn học thực sự.

Về vấn đề bản sắc văn hoá dân tộc


Đây là một vấn đề phức tạp. Tôi cho rằng ý niệm "bản sắc văn hoá" không phải là một ý niệm khoa học, hay là một ý niệm ít khoa học mà nhiều chính trị. Người ta nói đến bản sắc dân tộc để khẳng định ý chí độc lập của mình đối với nước ngoài. Tinh thần yêu nước rất rõ ràng trong văn học Việt Nam, là đặc trưng số một của nền văn học của ta từ thế kỉ X đến bây giờ.

Nhưng cái gì là Việt Nam, cái gì không phải là Việt Nam ? Trước khi người Hán đến nước ta, ta có văn hoá Đông Sơn, có dấu hiệu của mình và dấu hiệu chung với nhiều văn hoá đồ đồng ở Đông Nam Á Châu, nghĩa là ở miền Nam sông Dương Tử (tiện đây nên nói rằng chữ Hán "giang" không phải là chữ Hán thật, mà thuộc về ngôn ngữ Nam Á).

Cuối thời Đông Sơn, ta tiếp thu nhiều ảnh hưởng ở ngoài vào : Phật giáo từ Ấn Độ sang, rồi từ Trung Hoa xuống (bằng chứng là ta có 2 chữ để gọi đức Phật : Bụt từ tiếng Phạn, Phật từ tiếng Hán), cùng thời với Phật giáo (khoảng thế kỉ 1-2 Công nguyên) Khổng giáo và Đạo giáo. Ta tiếp thu nhưng cũng hiểu và thay đổi phần nào theo ý ta. Rồi đến thế kỉ XIX ảnh hưởng của Pháp, đến thế kỉ XX thêm ảnh hưởng của tất cả hoàn cầu. Có thể nói văn hoá Việt Nam là một tổng thể dựng trên sự hiểu, giải và tổng hợp một số sự kiện của mình và của người ngoài theo những đặc trưng của môi trường mình. Và phải nói rằng cái bản sắc văn hoá đó cũng như các bản sắc văn hoá khác không cố định mà luôn thay đổi, khi chậm khi nhanh theo sự thay đổi kinh tế, chính trị, kĩ thuật, khoa học v.v... của thế giới và của mình.

Nói thế nghĩa là ta phải luôn luôn học và theo đuổi thế giới, những nước đi nhanh hơn mình, để khỏi bị lạc hậu. Ta đã bắt đầu công nghiệp hoá, kĩ thuật hoá, nhưng tôi có cảm tưởng rằng về phương diện chính trị và khoa học, chúng ta chưa đi nhanh. Về chính trị, đó là vấn đề dân chủ hoá. Về khoa học, đó là vấn đề óc khoa học. Không có óc khoa học, thì chỉ biết nhập khoa học của người ngoài một cách máy móc, không sáng tạo, không biết làm sao cho hợp với môi trường của mình. Khi đã có óc khoa học thì ta sẽ biết gìn giữ cái mà ta gọi là bản sắc văn hoá dân tộc, cái bản sắc mà, như tôi đã nói ở trên, không thể đứng im mà phải thay đổi để đi kịp với trào lưu thế giới.

Về giáo dục


Đây là vấn đề giáo dục. Đây tôi nghĩ là vấn đề số 1 của tất cả các nền giáo dục trên thế giới. Tất cả các nhà giáo dục học đều công nhận rằng phải giáo dục tinh thần và phương pháp khoa học từ tuổi sớm nhất, nghĩa là từ mẫu giáo. Tôi nói tinh thần và phương pháp phải dạy trong tất cả các môn hay khoa, cần hơn là những kiến thức khoa học, vì kiến thức có thể thay đổi.

Tinh thần và phương pháp khoa học nghĩa là gì ? Nguyên tắc thứ nhất là không khẳng định gì nếu không có bằng chứng. Cái đó không hiển nhiên như người ta tưởng. Có bao nhiêu người đã viết về "công xã nguyên thuỷ" vì Marx đã viết thế ! Sự thực chính Marx cũng không biết nó là cái gì. Mà không thể biết được vì không có bằng chứng khảo cổ hay chữ viết. Người ta chỉ có thể lấy nó là một giả thuyết. Ai cũng có quyền đưa ra một giả thuyết, nhưng không được coi giả thuyết là một sự thực mà ai cũng phải công nhận. Nó sẽ thành sự thực lúc nào có đủ bằng chứng. Tôi lấy một thí dụ. Ở ta, có nhiều người đã viết rằng nhà Tây Sơn đã thống nhất nước Việt Nam. Sự thực, sau khi thắng nhà Nguyễn, ba anh em Tây Sơn đã chia đất nước thành ba vùng. Sau khi thắng Trịnh-Lê và quân Thanh, Nguyễn Huệ chỉ làm chủ miền Bắc và miền Trung cho tới đèo Hải Vân. Miền dưới chia cho Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ. Lữ bất lực, mất miền Nam cho Nguyễn Ánh ngay đầu năm 1789 (Nguyễn Huệ mất tháng 9-1792).

Tôi không biết rõ tình trạng giáo dục ở Việt Nam nên chỉ nhắc lại vài nguyên tắc mà đại đa số các nhà giáo dục đồng ý :

1. Giáo dục bao gồm tất cả các lĩnh vực : tri thức, luân lí, thể dục, thẩm mĩ. Ngày xưa người ta nói Tiên học lễ, hậu học văn. Con người phải được phát huy ở mọi diện. Nếu ta chú trọng quá về diện kinh tế, thì sẽ mất cân bằng.

2. Giáo dục ở nhà, ở trường, trong xã hội. Trường dạy theo chương trình, xã hội và đời dạy không hình thức. Hai bên không được mâu thuẫn. Dạy dân phải lương thiện mà người lãnh đạo tham nhũng thì dân sẽ không nghe. Lấy tự do làm quý mà không cho dân những quyền dân chủ thì dân sẽ không hiểu. Không thể nuôi dưỡng một tinh thần xã hội chủ nghĩa trong một kinh tế thị trường.

3. Cấu trúc nền giáo dục xây trên tiểu học chứ không phải trên đại học. Đại học không thể mở mang thật sự nếu tiểu học và ngay cả mẫu giáo đã không rèn luyện con người. Dĩ nhiên đại học có thể nảy nở một phần nào, nhưng sẽ chỉ cho một thiểu số nếu không có một nền tảng vững chắc.

4. Giáo dục trẻ em phải ăn nhịp với sự trưởng thành. Có người đi chậm có người đi nhanh, nhưng nói chung không nên dạy những gì mà ở một tuổi nào óc không thể hiểu được. Nên đi từ cụ thể đến trừu tượng. Một đằng khác không nên nhồi sọ. Phải để cho trẻ em có thời giờ chơi đùa, nảy nở. Học bằng làm hơn là học bằng sách. Vả lại khoa học kĩ thuật tiến rất nhanh. Không nên nhồi sọ với những kiến thức không cần thiết, có thể thay đổi rất nhanh hay không cần để hiểu đời nay. Nên dạy những gì làm cho con người có thể dùng để tự học lấy, để chính mình đổi kiến thức của mình với sự tiến hoá của khoa học kĩ thuật. Phải đào tạo óc khoa học, không chỉ truyền kiến thức khoa học.

5. Giáo dục phải dựa vào những giá trị quý nhất của văn hoá dân tộc. Thế không có nghĩa là đề cao văn hoá của mình trên các văn hoá khác. Văn hoá nào cũng có diện tiêu cực và diện tích cực của nó. Thế cũng có nghĩa là phân tích văn hoá của mình, học kinh nghiệm của ngoại quốc, nhưng không chép họ một cách máy móc.

6. Thành đạt của giáo dục phần lớn dựa vào thầy dạy. Cho giáo dục ưu tiên thì phải đào tạo thích hợp người giáo viên, cho họ đủ điều kiện để hành nghề và luôn luôn tự học. Đại học phải nghiên cứu để nâng cao trình độ dạy, đào tạo cán bộ cần cho các ngành kinh tế xã hội.

Tinh thần khoa học đưa đến sự kính trọng kẻ đối lập, đến dân chủ. Trong đời người không chỉ có khoa học, còn có gia đình, có xã hội. Sự thực xã hội phức tạp hơn sự thực khoa học. Không ai có thể nói rằng chỉ có mình là đúng, người khác lầm. Một sự thực hôm nay có thể trở thành một sự không thực ngày mai, cũng như ở khoa học vậy. Vì khoa học cũng luôn biến đổi. Trước đây có bao nhiêu người tin là quả đất vuông !

Cho nên tinh thần khoa học cũng là một lợi khí để chống bảo thủ, chống trì trệ, biết sống với thời đại. Tinh thần đó sẽ dẫn ta đi tìm những phương tiện để cải tiến giáo dục, học những kinh nghiệm thế giới, tổ chức những chương trình học tập, v.v... Cố nhiên nói không đủ. Phải luôn luôn nghiên cứu, học xã hội mình và xã hội người. Đó là một nguyên tắc không thể không có.

Với tinh thần đó, tôi đang viết một cuốn Lịch sử và tuyển tập văn học Việt Nam. Mục đích đầu tiên là để giới thiệu văn học nước mình cho ngoại quốc. Hiện giờ người ta chỉ biết Trung Hoa và Nhật Bản ; Triều Tiên và ta thì biết hời hợt. Tôi mong rằng quyển sách sẽ được dịch sang tiếng Anh có nhiều người đọc hơn là tiếng Pháp.

So sánh với các nước khác, tôi thấy đặc thù của văn học Việt Nam là sự quan hệ mật thiết của nó với lịch sử chính trị. Cố nhiên ở đâu cũng có sự quan hệ đó. Nhưng theo tôi biết thì không ở đâu mật thiết như ở Việt Nam. Ta có thơ văn thiền, Khổng, Lão, thơ văn tình cảm, thơ văn về lao động, sản xuất, lễ hội, thơ văn ca tụng thiên nhiên và nhàn hạ, nhưng đặc trưng số một là tinh thần yêu nước chống ngoại xâm. Đất nước là đề tài số một của văn học Việt Nam.

Vì vậy tôi đã chia lịch sử văn học theo lịch sử chính trị. Phần thứ nhất từ 938, năm chiến thắng Nam Hán trên sông Bạch Đằng, có mấy câu còn lại của Ngô Quyền, đến 1428 với Bình Ngô đại cáo và chiến thắng quân Minh. Đây là thời kì dựng nước với sự đóng góp của vua chúa, nhà sư và nhà nho. Phần thứ nhì từ 1428 đến 1918. Thời kì này khác với thời kì trước vì nhà Lê lập một chế độ quan liêu dựa trên Khổng giáo và thi cử. Khác thời kì trước vì các quan thời Lý Trần phần nhiều là con cháu nhà vua, ảnh hưởng của Phật giáo trong 3 thế kỉ mạnh hơn là ảnh hưởng Nho giáo. Thời kì II này chấm dứt năm 1918 với sự bãi bỏ hệ thống thi cử dựa trên Nho giáo. Thời kì thứ ba là thời kì văn học hiện đại với chữ quốc ngữ, từ 1865 đến bây giờ. Nó trùng một phần với giai đoạn trước, vì trong một thời gian nhà văn cổ điển dùng chữ Hán và chữ nôm, nhà văn mới dùng chữ quốc ngữ. 1865 là năm ra đời của Gia Định báo, báo đầu tiên dùng chữ quốc ngữ. Cố nhiên chưa có tác phẩm. Ngôn ngữ phải hình thành trước khi có tác phẩm. Tác phẩm, ngược lại, sẽ giúp ngôn ngữ trưởng thành.

Tôi không chấp nhận chữ "trung đại" của một số tác giả (cũng như tôi không chấp nhận ý niệm "phong kiến" ở nước ta). Ý niệm "trung đại" có nghĩa ở Âu Châu vì là thời giữa (trung) Cổ đại và Phục hưng, giữa sự sụp đổ của La Mã và sự Phục Hưng bắt đầu từ thế kỉ XV. Người Âu gọi là Phục Hưng vì cho rằng có một sự đổi mới văn hoá hoàn toàn đối với thời Cổ đại bị Kitô giáo chi phối. Nhưng ở ta có gì có thể gọi được là Phục Hưng, có gì là hoàn toàn đổi mới văn hoá ? Như trên đã nói, ở ta hai thay đổi lớn là sự xuất hiện của một nhà nước quan liêu với Khổng giáo là chủ nghĩa thống trị và thi cử là phương tiện tuyển lựa viên chức. Khổng giáo đã bắt đầu mạnh từ thế kỉ XIII-XIV và chế độ thi cử cũng đã có từ thế kỉ XI nhưng lúc ấy thì thi Tam giáo. Không có gì có thể gọi được là Phục Hưng hay Trung đại ! Đó là những ý niệm "ngoại nhập" không có cơ sở trong lịch sử Việt Nam.


LÊ THÀNH KHÔI



* Ở Pháp, trong luật Napoléon, người đàn bà không có những quyền này.


Các thao tác trên Tài liệu

Các số đặc biệt
Văn hóa - Nghệ thuật


Sách, văn hóa phẩm


Tranh ảnh

Ủng hộ chúng tôi - Support Us
Kênh RSS
Giới thiệu Diễn Đàn Forum  

Để bạn đọc tiện theo dõi các tin mới, Diễn Đàn Forum cung cấp danh mục tin RSS :

www.diendan.org/DDF-cac-bai-moi/rss