Vụ kiện

Trần Tố Nga vs Monsanto

đi về đâu ?

Nguyễn Ngọc Giao

Toà phá án (Cour de cassation) Paris đã họp công khai ngày 16.6.2026 để xét đơn kháng án của bà Trần Tố Nga trong vụ kiện Monsanto và những công ty sản xuất Chất Da Cam. Toà án tối cao của nền tư pháp Pháp có nhiệm vụ bác bỏ hay chuẩn y kết luận của toà án sơ thẩm Evry và toà án phúc thẩm Paris. Hai toà án này đã bác bỏ đơn kiện của bên nguyên vì họ ngả theo luận cứ của Monsanto và các công ty hoá chất, theo đó, các công ty này được hưởng quy chế « miễn trừ pháp lý » (immunité de juridiction) dành cho chính quyền Mỹ, vì họ nói đã sản xuất Chất Da Cam « theo lệnh và để phục vụ chính quyền Hoa Kỳ ».

Trong phiên toà ngày 16.6, luật sư hai bên đã trình bày luận điểm của mình. Luật sư của các công ty hoá chất đã nêu lên những tiền lệ pháp lý trong đó các doanh nghiệp tư nhân được thừa hưởng quyền “miễn trừ”. Luật sư bảo vệ bà Trần Tố Nga đã chứng minh là nguyên tắc “miễn trừ” không thể áp dụng cho Monsanto và 13 công ty Mỹ vì họ không « thừa lệnh », càng không bị « trưng dụng » bởi chính quyền Mỹ, mà ngược lại họ đã tự nguyện tham gia các cuộc đấu thầu của Bộ quốc phòng Mỹ. Điều rất có ý nghĩa là công tố viên của Toà phá án đã từng điểm bác bỏ các luận cứ của bên bị, và đề nghị Toà hủy bỏ bản án của hai Toà sơ thẩm và phúc thẩm.

Cuối phiên toà, chánh án đã tuyên bố toà sẽ tuyên án vào trung tuần tháng 9.2026. Song, ngày 8.7.2026, Toà phá án công bố quyết định « hồ sơ này đặt ra một vấn đề nguyên tắc đáng được sự xem xét của cơ quan trọng thể nhất của Toà phá án là Đại hội đồng, bao gồm hai thẩm phán của mỗi phòng thành phần của toà (tổng cộng là 12 thẩm phán + một Chánh án), để Đại hội đồng đi tới một lập trường chung, sau khi thảo luận đầy đủ về vấn đề quan trọng là quyền miễn trừ pháp lý liên quan tới mọi lãnh vực của pháp luật. Chúng tôi chỉ có thể tán thành những lý do dẫn tới quyết định này vì đó là một vấn đề quan trọng về nguyên tắc. Do đó thời gian xét xử sẽ phải kéo dài thêm khoảng từ 6 tháng tới 1 năm » (tuyên bố mang chữ ký của chánh án, bà Carole Champalaune).

Như vậy là phải đợi sang năm 2027 chúng ta mới biết quyết định của toà án dân sự tối cao của Pháp.

Có hai khả năng :

Một là, nếu Toà chuẩn y đề nghị của công tố viên, nghĩa là hủy bỏ bản án của Toà sơ thẩm Evry và Toà phúc thẩm Paris, vụ kiện Trần Tố Nga vs Monsanto sẽ bắt đầu lại từ đầu để xác định trách nhiệm của các công ty hoá chất về tác động của Chất Da Cam Dioxin đối với bà Trần Tố Nga, và rộng hơn đối với các nạn nhân của 10 năm chiến tranh hoá học Mỹ (1961-1971) tại Việt Nam.

Hai là, Toà phá án bác bỏ đơn kiện của bà Trần Tố Nga vì không có « thẩm quyền xét xử » những tập đoàn hoá chất nằm dưới ô dù « miễn trừ » dành cho chính phủ Hoa Kỳ. Trong tình huống này, cuộc đấu tranh đòi công lý của bà Trần Tố Nga, với sự bảo vệ tận tụy của luật sư William Bourdon và văn phòng của ông, sẽ phải bước sang một con đường, một giai đoạn mới : khiếu kiện trước Toà án Châu Âu về các Quyền con người (CEDH, Cour européenne des Droits de l’Homme, thành lập năm 1959, trụ sở hiện đặt tại Strasbourg).

Trong cả hai trường hợp, cuộc đấu tranh của bà Trần Tố Nga, với sự hỗ trợ của luật sư Bourdon và sự ủng hộ của nhiều tổ chức và đoàn thể Pháp, Thụy Sĩ, Đức... sẽ phải tiếp tục nhiều năm tháng. Dư luận quốc tế quan tâm với vụ kiện này, vì nó không chỉ liên quan tới một phụ nữ 84 tuổi, mà tới 4 thế hệ của mấy triệu nạn nhân Việt Nam, và rộng hơn nữa, của những cựu binh Mỹ, Úc, Nam Hàn... và của nông dân nhiều nước (Mỹ, Pháp...) sử dụng những thuốc khai quang, thuốc trừ sâu chứa đựng độc tố như dioxin. Trở ngại lớn trong cuộc đấu tranh này là những rối rắm phức tạp của công pháp quốc tế và sức mạnh to lớn mà kín đáo của những đại tập đoàn hoá chất.

Một thông tin ít ai để ý : để sản xuất chất da cam, Monsanto, Dow Chemical và các tập đoàn Mỹ đã sử dụng một khối lượng lớn arsenic, mà nước Pháp là nước sản xuất và xuất khẩu số 1 trên thế giới trong thập niên 1960. Sự liên đới quốc tế giữa các tập đoàn hoá chất chắc chắn sẽ được phát huy để tác động tới quyết định của Đại hội đồng Toà phá án, như nó đã tác động lên Toà án tối cao của Hoa Kỳ cách đây 20 năm (1).

Dư luận trông chờ vào vai trò tối quan trọng của các luật sư bên nguyên, cũng như công tâm và sự dũng cảm của các thẩm phán. Trong các yếu tố của pháp lý quốc tế mà Đại hội đồng của Toà phá án Pháp phải xem xét, ngoài nguyên tắc « miễn trừ pháp lý », còn có một nguyên tắc mà Toà án quốc tế Nuremberg 1945 đã nêu ra : trong một cuộc chiến tranh, các cá nhân và tổ chức không thể nấp sau « lệnh của cấp trên » mà trốn tránh trách nhiệm của chính mình về mỗi hành động. Sau cuộc đảo chính của Pinochet ở Chilê năm 1973, do CIA giật dây, mà tổng thống Nixon và ngoại trưởng Kissinger được coi là người chủ mưu, những nữ tu Công giáo Tây Ban Nha và Bỉ, nạn nhân của cuộc đàn áp ở Santiago de Chile, đã khởi kiện ở Madrid và Bruxelles. Ít nhất ở hai thủ đô châu Âu này, có những thẩm phán đã đủ dũng cảm để triệu Kissinger ra toà đối chất. Và kết quả là trong nhiều năm liền, Henry Kissinger không dám quá cảnh ở hai phi trường Madrid và Bruxelles.

Để hỗ trợ bà Trần Tố Nga và các nạn nhân chất độc Da Cam, dư luận hiểu rằng chữ ký và biểu tình là cần thiết nhưng không đủ : trước Toà phá án, cũng như trước toà phúc thẩm hoặc Toà án Châu Âu về nhân quyền sau này, phải có sự tham gia của những luật sư và những giáo sư chuyên môn về công pháp quốc tế. Nghĩa là quỹ hỗ trợ bà Trần Tố Nga cần sự đóng góp tài chính. Giá tham khảo một giáo sư công pháp quốc tế là 650 EUR/giờ (chưa kể 20 % thuế giá trị gia tăng), mỗi cuộc tham vấn (như đã thực hiện trước phiên toà ngày 16.6 vừa qua) phải mất 50 giờ. Theo ước tính của văn phòng luật sư Bourdon (là những người tự nguyện bảo vệ miễn phí từ 10 năm nay), chi phí cho giai đoạn trước mắt (từ nay tới ngày Toà phá án tuyên án và mấy tháng sau đó) ước tính là 150 000 EUR (tiền phiên dịch hữu thệ cho hàng vạn trang tài liệu, thù lao cho các chuyên gia, án phí...), vượt quá xa tiền lương hưu chưa tới 1 000 EUR của bà Trần Tố Nga.

Mỗi người chúng ta có thể đóng góp theo khả năng của mình vào Quỹ hỗ trợ vụ kiện. Có thể chuyển khoản qua mạng HELLO ASSO vào tài khoản của hội AAFV (Hội hữu nghị Pháp Việt).

Mạng Hello Asso quản lý miễn phí cho các hội đoàn thiện nguyện. Và như mọi đóng góp công ích, người đóng góp được trừ vào thuế thu nhập hàng năm. Thí dụ :(ở Pháp, nhiều nước khác cũng có qui định tương tự về việc trừ thuế cho những đóng góp vào các tổ chức thiện nguyện, với những tỉ lệ miễn trừ khác nhau)

- đóng góp 20 EUR, thì được trừ thuế 13,20 EUR, thực sự chỉ tốn 5,80 EUR

- đóng góp 50 EUR, thì được trừ thuế 33 EUR, thực sự chỉ tốn 17 EUR

- đóng góp 100 EUR, thì được trừ thuế 66 EUR, thực sự chỉ tốn 34 EUR

- đóng góp 300 EUR, thì được trừ thuế 198 EUR, thực sự chỉ tốn 102 EUR vân vân...

Paris, 24.7.2026

Nguyễn Ngọc Giao

Chú thích:

(1) Phim tài liệu "La vallée de l'arsenic" của đài LCP cho biết : “Mỏ vàng cũ Salsigne, nằm trong thung lũng sông Orbiel (tỉnh Aude) trong một thời gian dài là mỏ vàng lớn nhất Tây Âu. Nhưng ngoài vàng ra, mỏ này còn là nơi sản xuất arsenic lớn nhất thế giới. Việc khai thác arsenic đã đạt đỉnh cao trong cuộc chiến tranh Việt Nam. Thung lũng Orbiel đã cung cấp khoáng sản để sản xuất Chất Da Cam và Chất Xanh, hai chất khai quang được sử dụng để chống Việt Cộng". Trong tạp chí khoa học Open Journal of Soil Science (tháng 11.2020), K. R. Olson (giáo sư University of Illinois Urbana-Champaign) cho biết arsenic được dùng để chế tạo Chất Xanh (Agent Blue) chứ không phải Chất Da Cam (Agent Orange). Chất Xanh là một trong 6 hóa chất mà quân đội Mỹ sử dụng ở Việt Nam để "khai quang" hủy diệt cây cỏ, mùa màng : Agent Orange, Agent Green, Agent Pink, Agent Purple, Agent White, Agent Blue, goi chung là hóa chất "cầu vồng" (Rainbow herbicides), báo chí thường sử dụng danh từ Agent Orange để chỉ chung các chất khai quang này. Để hiểu rõ chiến tranh hóa học mà Hoa Kỳ tiến hành ở Việt Nam, có thể tham khảo bài viết của bà Marie-Hélène Lavallard : Une guerre chimique sans fin : l’Agent orange au Vietnam.

(*) Xin bấm vào đây để xem bản dịch tiếng Pháp.